Πως να διαβάσουμε τον «Οδυσσέα» του Τζέιμς Τζόις;


Ενενήντα ακριβώς χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση (κυκλοφόρησε στις 2 Φεβρουαρίου του 1922 στο Παρίσι), ο Οδυσσέας του Τζέιμς Τζόις, το μυθιστορηματικό προπύργιο του ευρωπαϊκού μοντερνισμού, που έμελλε να καταταγεί ανάμεσα στα σημαντικότερα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, εξακολουθεί να αποτελεί έναν τεράστιο όσο και εξαιρετικά ελκυστικό γρίφο.

Ο Οδυσσέας, του οποίου η ελληνική έκδοση κυκλοφόρησε ξανά πρόσφατα, σε μια επετειακή συσκευασία του «Κέδρου» με σκληρό εξώφυλλο (μετάφραση Σωκράτης Καψάσκης, επιμέλεια Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος, σελ. 824), έχει δημιουργήσει φανατικές αναγνωστικές κοινότητες και στρατιές προσηλωμένων ερμηνευτών, με πλήθος συνεδρίων, συζητήσεων, άρθρων, μελετών και ηλεκτρονικών αναρτήσεων κάθε χρόνο απανταχού της γης.

Παρά, ωστόσο, το μέγα πλήθος και το μέγα πάθος, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει. Διαβάζεται ο Οδυσσέας σήμερα κι αν ναι, με ποιον ακριβώς τρόπο; Πώς θα κατανοήσουμε ένα κείμενο το οποίο είναι γραμμένο με την τεχνική της ροής της συνείδησης, μια μέθοδο γραφής που θέτει ευθύς εξαρχής τεράστια εμπόδια στην αποκρυπτογράφησή της; Προσανατολισμένη στο να συλλάβει και να εκφράσει την άκρατη υποκειμενικότητα των μυθιστορηματικών ηρώων, η ροή της συνείδησης αποκαλύπτει το χάος, την αταξία και το παράλογο που επικρατούν στον εσωτερικό τους κόσμο, διοχετεύοντας τις σκέψεις και τις αντιδράσεις τους στα πιο παράξενα και ακανόνιστα κανάλια. Το αποτέλεσμα είναι η διάλυση του μύθου και η καταστρατήγηση της πλοκής, που μετατρέπουν τον λόγο του Τζόις σε δυσεπίλυτο σταυρόλεξο. Αν εδώ συνυπολογίσουμε πως στην αφήγηση του Οδυσσέα παρεμβάλλονται κάθε τόσο άπειρα λογοπαίγνια και υπαινιγμοί, συνδυασμένα με έναν σταθερά παρωδιακό τόνο, τον οποίο επιτείνει η ειρωνική χρήση των διαφημιστικών σλόγκαν, η δυσκολία της κατανόησης αυξάνει ανησυχητικά.

Και τα εμπόδια δεν έχουν τελειωμό. Κάθε κεφάλαιο του Οδυσσέα αντιστοιχεί σε μια ραψωδία της ομηρικής Οδύσσειας (από τους Λωτοφάγους και τους Λαιστρυγόνες μέχρι τις Σειρήνες ή τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη), με τους κεντρικούς τζοϊσικούς ήρωες να ανάγονται επίσης στα πρωταγωνιστικά πρόσωπα του αρχαιοελληνικού προτύπου: ο Leopold Bloom είναι ένας σύγχρονος Οδυσσέας, πίσω από τη Molly Bloom κρύβεται η Πηνελόπη ενώ κάτω από τη μορφή του Stephen Dedalus σαλεύει ο Τηλέμαχος. Πόσο εύκολα μπορεί να αποκωδικοποιηθούν τέτοιες αναλογίες, που προϋποθέτουν μιαν εποπτική γνώση της αρχαίας λογοτεχνίας και μυθολογίας, και τι συμβαίνει όταν σ’ αυτές θα έρθει να προστεθεί μια πλειάδα αναφορών στην παράδοση της μεσαιωνικής Ιρλανδίας, που γρήγορα θα ενισχυθούν και από έναν εντυπωσιακό όγκο νεότερων ιστορικών παραπομπών; Κι επιπλέον, πώς να αντιμετωπιστούν οι χαώδεις διαφορές οι οποίες παρουσιάζονται από τη μια έκδοση του Οδυσσέα στην άλλη, με την εκάστοτε διόρθωση των λαθών που αναπόφευκτα προκύπτουν από ένα τόσο περίπλοκο υλικό να παράγει εις το διηνεκές σωρεία καινούργιων λαθών;

Λοιπόν; Δεν υπάρχει κανένας δρόμος διάσωσης της επικοινωνίας μας με τον Οδυσσέα; Πολλοί, αλλά η πλέον ενδεδειγμένη ίσως λύση είναι να αποτινάξουμε όλες τις ακαδημαϊκές και κριτικές ερμηνείες που έχουν επικαλύψει με το δυσβάστακτο εκτόπισμά τους το λογοτεχνικό κείμενο, δοκιμάζοντας να κολυμπήσουμε χωρίς βοήθεια σε βαθιά νερά. Και το κολύμπι στα βαθιά νερά δεν χρειάζεται να ξεκινήσει από τον θηριώδη φιλολογικό εξοπλισμό του έργου, που βάζει στα αίματα ακαδημαϊκούς και κριτικούς. Οι πρώτες απλωτές μπορεί να γίνουν με τη συνδρομή του αμεσότερου στοιχείου του Οδυσσέα, που δεν είναι άλλο από τον γαιώδη και γεμάτο συναισθήματα χαρακτήρα του Leopold Bloom. Ζώντας με πλήρη ένταση την κάθε στιγμή του, ο πρωταγωνιστής του Τζόις θα κατορθώσει στο διάστημα ενός εικοσιτετραώρου (αυτός είναι όλος κι όλος ο μυθιστορηματικός χρόνος του πολυσέλιδου, σχεδόν αχανούς Οδυσσέα) να κάνει τα πάντα: θα ετοιμάσει πρωινό για τη γυναίκα του, θα ταΐσει τη γάτα του, θα θρηνήσει τον θάνατο του γιού του, θα κοιτάξει αισθησιακές γυναίκες στον δρόμο, θα ακούσει τις περιπέτειες και τις ιστορίες των άλλων στο μπαρ, χωρίς ποτέ να λάβει μέρος ο ίδιος σε οτιδήποτε, θα δεχτεί με σπάνια σοφία την απιστία της Molly Bloom (μια αναποδογυρισμένη Πηνελόπη) και, το κυριότερο, θα μάθει στον Stephen Dedalus πως η μόρφωση και η παιδεία είναι εγκεφαλικά βαρίδια και πως η ζωή διεκδικεί την προτεραιότητα απέναντι σε οποιοδήποτε καλλιτεχνικό στοίχημα.

Στις 16 Ιουνίου του 1904 (η ημερομηνία που θα αποσπάσει ο συγγραφέας από τον βίο των ηρώων του, αλλά και η ημερομηνία της ετήσιας γιορτής των θαυμαστών του Τζόις από όλο τον κόσμο, η Bloomsday), ο Leopold Bloom θα χωρέσει ολόκληρο το σύμπαν σ’ ένα βιβλίο. Οι περίπλοκες λογοτεχνικές γραφές, τα τοπικά γεγονότα σε συνάρτηση με την καταστροφή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η ιστορία της φιλοσοφίας και των ιδεών, ο κέλτικος πολιτισμός, τα ακούραστα γλωσσικά παιχνίδια, η ανατομία του Δουβλίνου ανά τους αιώνες ή η αιώρηση ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία (το σύνολο του περίτεχνου δικτύου που μετατρέπει τον Οδυσσέα σε απροσπέλαστο μυστικό) θα προσγειωθούν στην καθημερινότητα ενός κοινού και τετριμμένου ήρωα, ο οποίος τρέφεται από τους υλικούς, εντελώς χειροπιαστούς δεσμούς του με ό,τι τον περιβάλλει και τον συγκινεί, κόντρα στην ασήκωτη αρματωσιά του ομηρικού του προκατόχου. Κι αυτός είναι ίσως ο καλύτερος τρόπος για να αρχίσουμε να διαβάζουμε τον Οδυσσέα: από το φαγητό, το ποτό, το σεξ, το χιούμορ και τη χαρά που βγαίνει από το σκοτάδι (ο Leopold Bloom είναι ένας ακραιφνής υπερασπιστής της ευζωίας) προς την ανοιχτή και επικίνδυνη θάλασσα της υψηλής τέχνης (ο Stephen Dedalus είναι ένας αποσυνάγωγος του κόσμου). Αλλά έτσι δεν αρχίζει να ξετυλίγεται η μαγεία μιας καινούργιας και πέρα για πέρα απρόβλεπτης Οδύσσειας;

ΠΗΓΗ
Read More »

Ουίλιαμ Σιούαρντ Μπάροουζ: Ο παππούς όλων μας

Ένας αιώνας από τη γέννησή του (1914-2014) 


Υπάρχουν επαναστάτες που από μόνοι τους αποτέλεσαν μια ολόκληρη Κεντρική Επιτροπή (κλασικό παράδειγμα: ο Γκυ Ντεμπόρ). Υπάρχουν συγγραφείς που από μόνοι τους αποτέλεσαν μια ολόκληρη σχολή (κλασικό παράδειγμα ο Μπόρχες). Υπάρχουν καλλιτέχνες που από μόνοι τους αποτέλεσαν ένα ολόκληρο κίνημα (κλασικό παράδειγμα: ο Μαρσέλ Ντυσάν). Υπάρχει μια προσωπικότητα, μια εμβληματική μορφή του εικοστού αιώνα που υπήρξε και τα τρία, και όχι μόνο στο συμβολικό επίπεδο: επαναστάτης, συγγραφέας, καλλιτέχνης, και, συνάμα, κεντρική επιτροπή, σχολή, κίνημα. Άκουγε στο όνομα Ουίλιαμ Σιούαρντ Μπάροουζ. Επηρέασε τους πάντες και τα πάντα. Επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την τέχνη, επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη ζωή. Επηρέασε το γράψιμο, την εικαστική έκφραση, τον κινηματογράφο, το ροκ. Ανακάτεψε την τράπουλα ξανά. Ανέτρεψε τα δεδομένα. Ήταν από εκείνους που δεν παίζουν με τους κανόνες αλλά τους αναδημιουργούν, τους επινοούν, και τους επιβάλλουν – όχι με τη βία αλλά με μια σπάνια μειλιχιότητα, με μια καταλυτική και ακαταμάχητη ηδύτητα. Τέτοιος ήταν ο γαλανομάτης Ουίλιαμ Σιούαρντ Μπάροουζ. Γεννήθηκε σαν σήμερα, 5 Φεβρουαρίου του 1914, πριν από έναν αιώνα.   

Ο Μπάροουζ υπήρξε εξαρχής ένας ανήσυχος πειραματιστής. Οι απανωτοί πειραματισμοί με τη μορφή είχαν σκοπό να μπορέσει να εκφραστεί όπως αρμόζει στο καλειδοσκοπικό, τεθλασμένο, ιλιγγιώδες, συνταρακτικό περιεχόμενο. Ο Μπάροουζ συνθέτει έργα που είναι μυθιστορίες και συνάμα κοινωνιολογικές έρευνες, γλωσσολογικές καταβυθίσεις στο χάος, αδιάλλακτα μανιφέστα εξέγερσης, τολμηρές διαγνώσεις, ψύχραιμες καταγραφές ασύλληπτων εμπειριών, διεξοδικά δοκίμια πάνω στη φύση και στον προορισμό του ανθρώπου. Με τη μέθοδο του cut-up και του fold-in, καταφέρνει να διεισδύσει στο οργιαστικό κενό του 20ού αιώνα, να διαβεί τις ναρκοθετημένες ζώνες του, να χαρτογραφήσει τις ανεξερεύνητες περιοχές του. Και θα είναι αμείλικτος, οδηγώντας ενάντια στην Αρρώστια του Ελέγχου και του Συστήματος έναν πάνοπλο ουλαμό, ένα πειθαρχημένο «τσούρμο» που απαρτίζεται από το Χιούμορ και την Αγανάκτηση, τη Συγγραφική Ιδιοφυΐα και την Τόλμη της Πρωτοτυπίας, την Ακρίβεια της Επιστήμης και το Πάθος της Τέχνης (όπως έλεγε, όχι και τόσο στα αστεία, ένας άλλος μεγάλος συγγραφέας, ο Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ). Ο Μπάροουζ γράφει, γράφει και γράφει, γιατί ζει και ζει και ζει: Τζάνκι, Γυμνό Γεύμα, Απολυμαντής, Το εισιτήριο που εξερράγη, Νόβα Εξπρές, Η μαλακή μηχανή, Σε ποιον ανήκει η θανατηφόρος TV, Οι τελευταίες λέξεις του Ντατς Σουλτς, Τα άγρια αγόρια. Αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι στη χώρα μας οι εκδοτικοί οίκοι Απόπειρα, Ελεύθερος Τύπος και Μαύρος Ήλιος κοινοποίησαν κάτω από όχι και τόσο ευνοϊκές συνθήκες το έργο του Μπάροουζ. Γόνιμες συζητήσεις για το έργο του διεξήχθησαν σε βαθμό πυρωμένων και πωρωμένων διαξιφισμών μέσα από τις σελίδες των τότε κραταιών μουσικών περιοδικών «Ήχος», «Μουσική», «Pop & Rock», «Phenomenon». Φυσικά, τα λεγόμενα «κατεστημένα» λογοτεχνικά έντυπα καθώς και οι εφημερίδες δεν έδιναν σημασία. Φωτεινή εξαίρεση η «Ελευθεροτυπία», όπου ιερουργούσε κυβοφουτουριστικά και ηλεκτρολετριστικά για τα ελληνικά δεδομένα ο Ευγένιος Αρανίτσης, ο οποίος δεν έχανε ευκαιρία να γράψει για τον Μπάροουζ. Είχαμε μάλιστα αναλάβει, ο Ευγένιος κι εγώ, να γράψουμε ένα μεγάλο βιβλίο για τον συγγραφέα του Γυμνού Γεύματος, το οποίο εντέλει έγραψα μόνος, για λογαριασμό των εκδόσεων Οξύ. Την περίπλοκη και δύσκολη γραφή του μετέφρασαν άρτια παθιασμένοι αναγνώστες του όπως ο μακαρίτης φίλος μας Νίκος Μπαλής, η Ιουλία Ραλλίδη, ο Άγγελος Μαστοράκης, ο Γιώργος Γούτας, ο Γιάννης Τζώρτζης, ο Κώστας Ματσούκας, ο Βασίλης Κιζήλος. Σήμερα, οι εκδόσεις Τόπος έχουν πάρει τη σκυτάλη και εκδίδουν συστηματικά το έργο του Παππού του Πανκ, του Βαρυμεταλλικού Αόρατου Πιστολέρο, του Μπάροουζ. Έχουν ήδη κυκλοφορήσει το αποκατεστημένο πλήρες Γυμνό Γεύμα, την οριστική έκδοση του Τζάνκι και το θρυλικό πειραματικό μυθιστόρημα Και έβρασαν οι ιπποπόταμοι στις γούρνες τους που συνέθεσε ο Μπάροουζ μαζί με τον Τζακ Κέρουακ το μακρινό 1945! Όλα αυτά τα βιβλία είναι επιμελέστατα μεταφρασμένα από τον άξιο Γιώργο Μπέτσο

O Mπάροουζ στα ελληνικά. Στη χώρα μας οι εκδοτικοί οίκοι Απόπειρα, Ελεύθερος Τύπος, Μαύρος Ήλιος και Τόπος κοινοποίησαν το έργο του. Την περίπλοκη και δύσκολη γραφή του μετέφρασαν ο Νίκος Μπαλής, η Ιουλία Ραλλίδη, ο Άγγελος Μαστοράκης, ο Γιώργος Γούτας, ο Γιάννης Τζώρτζης, ο Κώστας Ματσούκας, ο Βασίλης Κιζήλος. 

Γόνος μεγαλοαστικής οικογένειας, λαμπρός φοιτητής, ένας απ' τους γενάρχες του κινήματος των μπιτ, ακούσιος φονιάς της συζύγου του, ποιητής, περιπλανώμενος, ιδιωτικός ντετέκτιβ, απολυμαντής, αέναος πειραματιστής, ανατρεπτικός μελετητής της γλωσσικής λειτουργίας, εικαστικός καλλιτέχνης και τόσα άλλα. Σωστά, πολύ σωστά, η ιέρεια του αμερικανικού πανκ, η Πάτι Σμιθ, λέει: «Ήταν ο παππούς όλων μας». Χώθηκε στον λαβύρινθο των τεχνητών παραδείσων, αλλά δεν χάθηκε. Βρήκε την Αριάδνη του, το γράψιμο, και βγήκε από κει. Φαίνεται ότι για τα δημιουργικά πνεύματα ο λαβύρινθος της Τέχνης είναι πιο θελκτικός, πιο απαιτητικός, πιο περίπλοκος. Έως τον θάνατό του, ο Ουίλιαμ Σιούαρντ, όπως και ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο λατρεμένος του, παρέμεινε σ' αυτόν το λαβύρινθο, στον Λαβύρινθο της Στρατιάς των Είκοσι Τεσσάρων Γραμμάτων. Αυτοί οι δύο Ουίλιαμ Σ. είχαν πολλά κοινά (να ποια θα ήταν η υπέρτατη φιλοφρόνηση για τον πρώτο Ουίλιαμ Σ. – μια τέτοια συσχέτιση με τον Μεγάλο Βάρδο θα τον έκανε πάντα ευτυχή). Το κυριότερο κοινό χαρακτηριστικό τους ήταν η επίγνωση ότι γράφοντας αλλάζουν την τάξη του κόσμου, κινούν τον κόσμο έστω κατά ένα εκατομμυριοστό της ίντσας, όπως έλεγε ένας άλλος ποιητής. Λιγότερο από έναν χρόνο προτού πάρει τα χειρόγραφά του παραμάσχαλα και πάει να συναντήσει στις Βιβλιοθήκες του Ουρανού τον Τζέιμς Τζόις και τον Τζόζεφ Κόνραντ, ο συγγραφέας του Τόπου των νεκρών δρόμων σημείωνε στο ημερολόγιό του: «Ναι, για όλους εμάς της Συμμορίας Σαίξπηρ, το γράψιμο είναι αυτό ακριβώς: όχι μια φυγή από την πραγματικότητα αλλά μια απόπειρα να αλλάζουμε την πραγματικότητα». Γι' αυτό και ο Μπάροουζ δεν ακολούθησε πορεία γραμμική, προβλέψιμη, βατή. Αλλά τεθλασμένη, όλο ποιοτικά άλματα, γεμάτη απρόβλεπτα, με αλλεπάλληλους ελιγμούς και σχεδόν πολεμικού τύπου τακτικές και στρατηγικές. Ήταν κάτι πέρα από συγγραφέας, μολονότι θεωρούσε ύψιστη τιμή αυτό που είχε δηλώσει ο Μπέκετ για τον Μπάροουζ: «Ναι, είναι ένας συγγραφέας».  

Όπως πολλοί συγγραφείς που σέβονται τον εαυτό τους, ο Μπάροουζ επέδειξε από μικρός αδιαφορία για τις αθλήσεις, τα ομαδικά παιχνίδια, τους εφηβικούς κομπασμούς. Του άρεσε να παίζει σκάκι, του άρεσε να απομονώνεται, του άρεσε να διαβάζει. Και πάνω απ' όλα, ήθελε να γίνει συγγραφέας. Ο Όσκαρ Ουάιλντ, ο Ανατόλ Φρανς, ο Γκυστάβ Φλωμπέρ, ο Αντρέ Ζιντ, θα είναι απ' τους πρώτους αγαπημένους του μάστορες του λόγου. Παρατηρούμε ότι κανένας δεν είναι Αμερικανός. Ήδη από τότε. Αλλά και αργότερα, ο Μπάροουζ, ένας συγγραφέας πάντα πρόθυμος να επιδαψιλεύσει φιλοφρονήσεις σε όσους καλλιτέχνες, φίλους και ανθρώπους εκτιμούσε, φρόντιζε να είναι στα γραπτά του παρόντες ο Αρθούρος Ρεμπώ, ο Ζαν Ζενέ, ο Σάμιουελ Κόλεριτζ, ο Τόμας ντε Κουίνσι, και, κυρίως ο Μεγάλος Βάρδος, ο άλλος Ουίλιαμ Σ., ο Σαίξπηρ. Ελάχιστοι Αμερικανοί, συνήθως συγγραφείς αστυνομικών ιστοριών ή επιστημονικής φαντασίας δευτεροκλασάτοι, αγνοημένοι, λησμονημένοι, εμφανίζονται στο έργο του Μπάροουζ. Μία εξαίρεση (αλλά τι εξαίρεση!): ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ, ο Πάπα Χεμ, ο απόλυτος Άνθρωπος και Συγγραφέας, η κολοσσιαία προσωπικότητα που στοιχειώνει το μυαλό κάθε άντρα που έπιασε κάποτε χαρτί και μολύβι, αποφασίζοντας να αφιερώσει τη ζωή του στο γράψιμο. 


Ο Μπάροουζ θα σπουδάσει φιλολογία στο Χάρβαρντ, όπου θα διακριθεί. Συνεχίζει με σπουδές ιατρικής στη Βιέννη, ενώ μετέπειτα θα παρακολουθήσει σεμινάρια εθνολογίας και αρχαιολογίας. Θα ταξιδέψει. Πολύ. Στην Ευρώπη. Στη Νότια Αμερική. Στη Βόρεια Αφρική. Θα καταγράφει διαρκώς τις εμπειρίες του σε σημειωματάρια που με τον καιρό έγιναν μικρά εικαστικά έργα και που έμελλε να αποτελέσουν πολλές φορές το πρώτο υλικό για τα πρωτότυπα αφηγήματά του. Και είναι μία από τις χαρακτηριστικές μεθόδους του: η καταγραφή όσων βλέπει σε συνδυασμό με την καταγραφή όσων αισθάνεται βαθιά μέσα του και όσων συνειρμών διεξάγονται εκείνη την ώρα στον εγκέφαλό του. «Είμαι ένα όργανο καταγραφής» θα πει ο Μπάροουζ. «Ένας χαρτογράφος, ένας εξερευνητής των περιοχών της ψυχής, για να χρησιμοποιήσω τη φράση του κυρίου Αλεξάντερ Τρόκκι, ένας κοσμοναύτης του εσωτερικού Διαστήματος».  

Στα μέσα της δεκαετίας του 1940 ο Μπάροουζ θα συνδεθεί φιλικά με τους Άλεν Γκίνσμπεργκ και Τζακ Κέρουακ, με τους οποίους θα αποτελέσει τον αρχικό και κεντρικό πυρήνα της περιλάλητης γενιάς μπιτ, εκείνου του κινήματος που έμελλε να συγκλονίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950, αλλά και του 1960, όχι μόνο με τα έργα όσο με τον τρόπο ζωής και τις συμπεριφορές που προπαγάνδιζαν αυτά τα έργα. Ο αντικομφορμισμός, η παραβίαση κάθε λογοτεχνικού κανόνα χάριν της ανεμπόδιστης έκρηξης των δημιουργικών δυνατοτήτων, η διαρκής περιπλάνηση από τόπο σε τόπο, ένας ιδιότυπος νομαδισμός, η λατρεία της τζαζ και ο εκθειασμός της παραβατικότητας σε όλες τις σφαίρες της κοινωνικής ζωής αποτελούν τα κυριότερα χαρακτηριστικά του κινήματος. Ο Μπάροουζ θα είναι η πιο σεβαστή προσωπικότητα ανάμεσα στους άλλους μπιτ συγγραφείς και ποιητές, ο αδιαφιλονίκητος αντι-ηγέτης και κρυφός καθοδηγητής τους. 

Σκοτώνει κατά λάθος τη γυναίκα του και για να εξιλεωθεί γράφει και γράφει και γράφει. Το αχανές, αταξινόμητο, χαοτικό υλικό θα λάβει, με τον καιρό, μορφή. Ο Τζακ Κέρουακ θα επιχειρήσει μια κρίσιμη τακτοποίηση όλων εκείνων των εκρηκτικών σελίδων και θα τους προσφέρει το όνομα που τις έκαναν τόσο γνωστές: Naked Lunch. Δεν είναι άλλο από το εφιαλτικό, πρωτότυπο, εκρηκτικό μυθιστόρημα Γυμνό Γεύμα (1959), ένα έργο τέχνης που αναγορεύτηκε σε οδόσημο της πρωτοπορίας του εικοστού αιώνα, εξίσου σημαντικό πια με το Άσπρο Τετράγωνο σε Άσπρο Φόντο του Καζιμίρ Μάλεβιτς, με τη σιωπή στη μουσική του Τζον Κέιτζ, με το μουστάκι στην Τζοκόντα του Μαρσέλ Ντυσάν, με το πειραματικό φιλμ χωρίς εικόνες Ουρλιαχτά για χάρη του Σαντ του Γκυ Ντεμπόρ. Όπως θα έλεγε ο ποιητής Νίκος Καρούζος, εδώ ο Μπάροουζ επιχειρεί «να γυμνάσει τη σκέψη σε απογύμνωση». Ο λόγος είναι φαινομενικά τραχύς, άμεσος, ωμός, ακαριαίος. Ο εφιάλτης είναι πάντα παρών, απαλλαγμένος από καρυκεύματα, γυμνός. Το χιούμορ αγγίζει τα όρια ενός αχαλίνωτου, αλλά μεθοδευμένου, τελικά, σαδισμού. Ο Μπάροουζ εκθέτει φριχτά τις συνθήκες στις οποίες ζει ο σύγχρονος άνθρωπος. Τις εκθέτει με βάναυση ειλικρίνεια, με μιαν αμεσότητα που προκαλεί αλλεπάλληλα αφυπνιστικά σοκ. Τα ωμά γεγονότα περιγράφονται με ωμό τρόπο, απλώνονται στις σελίδες εντελώς γυμνά. Με έναν σχεδόν διεστραμμένο καταιγισμό αλλόκοτων εικόνων και περιστατικών, ο Μπάροουζ εξαπολύει το «κατηγορώ» του σε μια παραπαίουσα κουλτούρα και θέτει τα θεμέλια μιας διευρυμένης κοσμοαντίληψης που θέλει να καταργήσει τις πεπαλαιωμένες σχέσεις πνεύματος/σώματος, γλώσσας/επικοινωνίας, τέχνης/επιστήμης. Στο Γυμνό Γεύμα καταγγέλλονται ρητά οι υπερεξουσίες της ιατρικής, των αυταρχικών πολιτικών συστημάτων, της θρησκείας. Όπως και άλλα έργα του Μπάροουζ, αυτό το εμπρηστικό μυθιστόρημα είναι ένα θορυβώδες ελεγείο για τις χαμένες αξίες, μια αδυσώπητη καταγγελία για τα δεινά που σωρεύουν τα συστήματα ελέγχου και καταστολής, καθώς και μια προφητική δυστοπία. 


Ύστερα από ένα τέταρτο του αιώνα όλο εξορίες, περιπλανήσεις, περιπέτειες, ο Μπάροουζ θα επιστρέψει στην Αμερική. Θα πίνει πολύ βότκα. Θα κάνει περιοδείες διαβάζοντας δημοσίως αποσπάσματα από το έργο του. Ανάμεσα στο 1974 και το 1987 διάβασε σε μεγάλα ακροατήρια 150 φορές, αποκομίζοντας 75.000 δολάρια. Το 1977 διάβασε μαζί με τον θρυλικό Τένεσι Γουίλιαμς, τον συγγραφέα του Λεωφορείον ο Πόθος. Το 1981 διάβασε μαζί με τον μετρ του θρίλερ, τον Στίβεν Κινγκ. Η μορφή του θα επηρεάζει ολοένα και περισσότερο το ροκ. Ήδη οι Beatles τον είχαν συμπεριλάβει στο εξώφυλλο του «Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band», ενός από τους πιο ξακουστούς δίσκους στην ιστορία της μουσικής. Θα τον επισκέπτονται συχνά ο Φρανκ Ζάππα, ο Ντέιβιντ Μπερν, ο Ντέιβιντ Μπάουι, η Ντέμπι Χάρι (η φοβερή και τρομερή Μπλόντι), ο Ίγκι Ποπ, και, φυσικά, η Πάτι Σμιθ. Όλη η ενδιαφέρουσα σκηνή της Νέας Υόρκης θα πίνει νερό, κρασί, βότκα, τεκίλα και ουίσκι στ' όνομά του! 

Κι άλλοι θα έρθουν να τον συναντήσουν. Η Λόρι Άντερσον, η οποία θα συνεργαστεί με τον Μπάροουζ. Ο Τζον Κέιτζ, ο συνθέτης της πρωτοπορίας που εισήγαγε τη σιωπή στη μουσική. Ο «πάπας της ψυχεδέλειας» Τίμοθι Λήρυ. Ο μινιμαλιστής Φίλιπ Γκλας. Ο Μπάροουζ είναι πια ένας σταρ! Η περιλάλητη τηλεοπτική βεντέτα Λορίν Χάτον θα τον παρουσιάσει σε ένα κοινό εκατό εκατομμυρίων θεατών. Θα πει ότι ο Ουίλιαμ Μπάροουζ είναι ο μεγαλύτερος συγγραφέας της Αμερικής. Και δεν είναι λίγο. Δεν είναι καθόλου λίγο αυτό. 

Διάσημα πια ροκ και ηλεκτρονικά συγκροτήματα εμπνέονται από τον Μπάροουζ. Οι Soft Machine διαλέγουν τον όνομά τους από το μυθιστόρημά του με τον ίδιο τίτλο. Το κινηματογραφικό αριστούργημα της επιστημονικής φαντασίας Blade Runner παίρνει τον τίτλο του από ένα βιβλίο του. Η video art, το ηχητικό κολάζ της hip-hop και της electronica, αντλούν από το έργο του Μπάροουζ πολλές θαυμάσιες στιγμές τους. Ο Κερτ Κομπέιν των Nirvana ηχογραφεί το «The Priest they call him», ένα εφιαλτικό σόλο ηλεκτρικής κιθάρας, με τον Μπάροουζ να απαγγέλλει. Ο σκηνοθέτης Γκας Βαν Σαντ τον καλεί να εμφανιστεί σε μια ταινία του. Ο Μπάροουζ και το έργο του είναι πια ένα και το αυτό.   

Παιδί και θραύσμα, μαζί με τον Μπόρχες, τον Μπέκετ και τον Μπάλαρντ, της λυτρωτικής έκρηξης που προκάλεσε το Finnegans Wake του Τζέιμς Τζόις, ο Μπάροουζ θα δοκιμάσει κάθε τέχνασμα προκειμένου να μιλήσει για τα δεινά που σαλεύουν φρικιαστικά στη χοάνη του αιώνα μας. Το Νταντά και ο Υπερρεαλισμός αποτελούν τις δύο άλλες καθοριστικές επιρροές που δέχτηκε. Ο λησμονημένος (μάλλον ο άγνωστος) κόμης Αλφρεντ φον Κορζίμπσκι, καταλυτικός πολέμιος της αριστοτελικής λογικής, είναι πάντα η κρυφή αναφορά του. Ο Νίτσε και ο Γέρος του Βουνού, επίσης. Βαθιά ηθικός, όσο κι αν διασκεδάζει καταγράφοντας απτούς εφιάλτες, όσο κι αν μιλάει ολοένα για δυστοπίες, ο Μπάροουζ θα συνθέσει και το magnumopus του, την τριλογία Οι πόλεις της κόκκινης νύχτας, Ο τόπος των νεκρών δρόμων και Western Lands, και δεν θα πάψει να πειραματίζεται με τη ζωή και την τέχνη. Δεν θα πάψει να αγαπάει τους φίλους του. Δεν θα πάψει να αγαπάει τις γάτες. Τα τελευταία του λόγια, χαραγμένα στο ημερολόγιό του, στις 30 Ιουλίου του 1997, δεν θα πάψουν ποτέ να με συγκλονίζουν: «Τίποτα. Μήτε αρκετή σοφία, εμπειρία – τίποτα. Μήτε Άγιο Δισκοπότηρο, μήτε Ύστατο Σατόρι, καμία τελική λύση. Μονάχα σύγκρουση. Το μόνο που μπορεί ν' ανακουφίσει τη σύγκρουση είναι η Αγάπη. Η Αγάπη. Τι να 'ναι; Το πιο φυσικό παυσίπονο. Αυτό είναι. Η ΑΓΑΠΗ».     

ΠΗΓΗ

Read More »

Οχτώ διάσημοι συγγραφείς και τα κατοικίδια που τους ενέπνευσαν


Η στενή σχέση που συνέδεε αυτους τους συγγραφείς με τα αγαπημένα τους κατοικίδια έχει γραφτεί στην ιστορία, δείχνοντας ότι πίσω από έναν «μάγο των λέξεων» κρύβεται συχνά ένα τρυφερό ζωάκι

Η έμπνευση, αυτό το θείο δώρο που αποζητά κάθε συγγραφέας, μπορεί να έρθει οποιαδήποτε στιγμή και υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, πλημμυρίζοντας το μυαλό με λέξεις και εικόνες που μπορούν να μεταμορφωθούν σε πραγματικά έργα τέχνης.

Ωστόσο, πολλοί ταλαντούχοι συγγραφείς είχαν στη ζωή τους και σταθερές πηγές έμπνευσης, στις οποίες στρέφονταν όταν ένιωθαν την φαντασία τους να στερεύει. Αυτές οι πηγές ήταν συχνά αγαπημένα πρόσωπα, όπως σύζυγοι, φίλοι και ερωτικοί σύντροφοι ή άλλα πλάσματα που τους γεννούσαν συναισθήματα τρυφερότητας, όπως τα λατρεμένα τους κατοικίδια.

Ο ιστότοπος Distractify παρουσίασε οχτώ περιπτώσεις συγγραφέων που αντλούσαν έμπνευση από τα ζωάκια τους, προκειμένου να δημιουργήσουν τα αριστουργήματα που τους χάρισαν αιώνια φήμη.

Η στενή σχέση που συνέδεε τους παρακάτω οχτώ συγγραφείς με τα αγαπημένα τους κατοικίδια έχει γραφτεί στην ιστορία, δείχνοντας ότι πίσω από έναν «μάγο των λέξεων» κρύβεται συχνά ένα τρυφερό ζωάκι.

1. Έντγκαρ Άλλαν Πόε και η γάτα του Καταρίνα

Η κατάμαυρη γάτα του Πόε τον αγαπούσε τόσο που καθόταν στους ώμους του όταν εκείνος έγραφε.


2. Τζακ Κέρουακ και ο γάτος του, Τάικ

Ο Κέρουακ έβλεπε τον γάτο του σαν παιδί του και τον αγαπούσε με όλη του την καρδιά. Όταν πέθανε, έπαθε κατάθλιψη και δεν σταμάτησε να πίνει για ένα μήνα.


3. Τζον Στάινμπεκ και ο σκύλος του Τσάρλι

Ο θρυλικός συγγραφέας αγαπούσε τόσο τον σκύλο του που τον έπαιρνε μαζί σε όλα του τα ταξίδια. Μάλιστα κατέγραψε τις περιπέτειες τους σε ένα βιβλίο με τίτλο «Ταξίδια με τον Τσάρλι».


4. Έρνεστ Χέμινγουεϊ και οι γάτες του

«Μία γάτα είναι πάντα ειλικρινής με τα συναισθήματά της, σε αντίθεση με τους ανθρώπους», είχε γράψει ο θρυλικός συγγραφέας. Ίσως γι' αυτό είχε υιοθετήσει αμέτρητες γάτες που τις μεγάλωνε σπίτι του.


5. Βιρτζίνια Γουλφ και η σκυλίτσα της Πίνκα

«Τα σκυλιά δεν είναι όλη μας η ζωή, αλλά ολοκληρώνουν τη ζωή μας», είχε γράψει η διάσημη Βρετανίδα συγγραφέας.


6. Γουίλιαμ Μπάροουζ και ο γάτος του Τζίντζερ

«Η σχέση μου με τις γάτες με έσωσε από θανάσιμη, επίμονη άγνοια», έγραψε ο δημιουργός του Γυμνού Γεύματος


7. Τσαρλς Ντίκενς και ο σκύλος του Τερκ

Ο Ντίκενς περιέγραφε τον σκύλο του ως «ένα ευγενές πλάσμα, γεμάτο στοργή και εξυπνάδα»


8. Στίβεν Κινγκ και η σκυλίτσα του Μόλι

Ο «Βασιλιάς της λογοτεχνίας τρόμου» λατρεύει τόσο τη σκυλίτσα του ράτσας Κόργκι που ανεβάζει συνεχώς φωτογραφίες της στο Facebook.


ΠΗΓΗ
Read More »

Βιρτζίνια Γουλφ


«Πώς όμως να περιγράψω τον κόσμο που βλέπω έχοντας χάσει τον εαυτό μου

Φόρεσε το παλτό της, γέμισε τις τσέπες της με πέτρες και βάδισε –άραγε ήρεμη;– στον ποταμό Ουζ, κοντά στο σπίτι της στο ανατολικό Σάσεξ. Ήταν 28 Μαρτίου 1941, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν είχε καν αγγίξει το ζενίθ του και η συγγραφέας Βιρτζίνια Γουλφ κατέληγε πνιγμένη, μετά από 59 χρόνια έντονης, εκτυφλωτικής, κυρίως εσωτερικής ζωής. Αυτή, σε αντίθεση με τον Κώστα Καρυωτάκη, αναμετρήθηκε με το νερό και τα κατάφερε – το άφησε να την πνίξει. Ο θάνατός της ήταν αποτέλεσμα της πολύχρονης μάχης της με τον εαυτό της: ήταν μανιοκαταθλιπτική (άλλως πώς, έπασχε από διπολική διαταραχή) και κατά καιρούς είχε παραισθήσεις.


Δεκαπέντε πράγματα που αξίζεις να μάθεις (ή να θυμηθείς) για τη Γουλφ:

1.Γεννήθηκε στις 25 Ιανουαρίου 1882 στο Κένσινγκτον του Λονδίνου.

2.Το επώνυμό της γράφεται «Woolf» και ουχί «Wolf», όπως ο «λύκος» στα αγγλικά. Ωστόσο, ο θεατρικός συγγραφέας Έντουαρντ Άλμπι έπαιξε αργότερα με αυτή την ομοηχία και βάφτισε το διάσημο θεατρικό του «Who’s afraid of Virginia Woolf», μία προφανής αναφορά στο παιδικό τραγουδάκι «Who’s afraid of the big bad wolf» (Ποιος φοβάται τον κακό λύκο).

3.Ο πατέρας της, σερ Λέσλι Στίβεν, ήταν συγγραφέας, ιστορικός και κριτικός. Η μητέρα της, Τζούλια Ντάκγουερθ, υπήρξε μοντέλο για τους Προραφαηλίτες.

Η Βιρτζίνια Γουλφ ,σε ηλικία 2 ετών, στη αγκαλιά της μητέρας της(1884)


4.Έχασε πολλά αγαπημένα της πρόσωπα σε νεαρή ηλικία: την (καταθλιπτική) μητέρα της όταν ήταν 13, την ετεροθαλή αδελφή της Στέλλα στα 15 της, τον πατέρα της όταν ήταν 22 και τον αδελφό της Τόμπι στα 24 της.

5.Υπέστη πολυάριθμους νευρικούς κλονισμούς και νοσηλεύτηκε τουλάχιστον τέσσερις φορές σε κλινική για γυναίκες με νευρικές διαταραχές. Η πρώτη της κρίση ήταν το 1897, μετά το θάνατο της αδελφής της. Ακολούθησε μία κρίση το 1904, μετά το θάνατο του πατέρα της και άλλες κρίσεις το 1910, το 1912, το 1913, το 1922 (όταν έγραφε την «Κυρία Νταλογουέι»), ενώ ένιωθε μία ακόμα κρίση να «καταφθάνει» όταν αποφάσισε να αυτοκτονήσει το 1941

Από δεξιά:Η 14χρονη Βιρτζίνια και οι αδελφές της Στέλλα και Βανέσα

6.Το παρακάτω είναι το μόνο ηχητικό ντοκουμέντο που διασώζεται από τη Γουλφ, μία διάλεξη που είχε δώσει το 1937 για το ραδιόφωνο του BBC με θέμα τη γλώσσα:


7.Υπήρξε μία από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του λογοτεχνικού Μοντερνισμού. Υπήρξε επίσης, μαζί με τον Τζέιμς Τζόις και τον Γουίλιαμ Φόκνερ, μία από τις σημαντικότερες εκπροσώπους της τεχνικής της «συνειδησιακής ροής» στη λογοτεχνία, σε βιβλία όπως «Η Κυρία Νταλογουέι», «Στο Φάρο» και «Τα Κύματα». Έγραψε μάλιστα την «Κυρία Νταλογουέι» σαν απάντηση, τρόπον τινά, στον «Οδυσσέα» του Τζόις (αμφότερα τα βιβλία εκτυλίσσονται σε διάστημα μιας ημέρας), τον οποίο βρήκε εξαιρετικά άνισο βιβλίο, με μερικά κεφάλαια απίστευτα συναρπαστικά και άλλα πληκτικότατα. (Ακούστε εδώ την αρχή της «Κυρίας Νταλογουέι», σε ανάγνωση από την ηθοποιό Αλεξάνδρα Αϊδίνη).

Εξώφυλλο στο Time (1937) δια χειρός Μαν Ρέι

8.Ήταν παντρεμένη από το 1912 μέχρι το θάνατό της με το συγγραφέα Λέναρντ Γουλφ. Ο γάμος τους ήταν ανοιχτός. Η Γουλφ φαίνεται πως είχε αμφισεξουαλικές τάσεις και είχε ένα μακροχρόνιο δεσμό με την ποιήτρια Βίτα Σάκβιλ-Γουέστ. Το βιβλίο της «Ορλάντο», με ήρωα έναν αθάνατο ευγενή που κάποια στιγμή μεταμορφώνεται από άντρας σε γυναίκα, θεωρείται από κριτικούς «η μακροσκελέστερη ερωτική επιστολή στην ιστορία» – στην προκειμένη περίπτωση, από τη Γουλφ στη Σάκβιλ-Γουέστ.


9. Επισκέφθηκε την Ελλάδα δύο φορές, το 1905 και το 1932. Ενθουσιάστηκε. Ορισμένες από τις σκέψεις της για τη χώρα μας (στα ελληνικά έχουν συλλεχθεί στο βιβλίο «Ελλάδα και Μάης μαζί!» (μτφ. Μαρία Τσάτσου):

«Η Ελλάδα είναι η πιο όμορφη χώρα του κόσμου. Ο Μάιος είναι η πιο όμορφη εποχή του χρόνου. Ελλάδα και Μάης μαζί!»

«Η Ελλάδα είναι μια χώρα τόσο παλιά που είναι σαν να περιφέρεσαι σε σεληνιακά τοπία»

«Η Ελλάδα είναι χωρίς αμφιβολία η πιο όμορφη χώρα που έχει απομείνει. Οι άνθρωποι είναι πιο συμπαθητικοί που γνώρισα ποτέ. Όλοι χαμογελάνε. Γιατί δεν μου είπες ότι η Ελλάδα είναι τόσο όμορφη;» (σε γράμμα προς φίλη της)

«Είναι τρέλα να χάνει κανείς τα καλύτερά του χρόνια πασχίζοντας να πλουτίσει, όταν υπάρχει αυτή η άγρια αλλά πολιτισμένη και πανέμορφη χώρα όπου μπορείς να ζήσεις»


10.Μαζί με τον άντρα της συσπείρωσαν γύρω τους, στο σπίτι τους στη συνοικία Μπλούμσμπερι του Λονδίνου, έναν κύκλο από ελευθεριάζοντες διανοούμενους και καλλιτέχνες. Η ομάδα του Μπλούμσμπερι περιλάμβανε τη ζωγράφο Βανέσα Μπελ (αδελφή της Γουλφ), τον οικονομολόγο Τζον Μέιναρντ Κέινς, το συγγραφέα Λίτον Στρέικι και τη ζωγράφο και συγγραφέα Ντόρα Κάρινγκτον.

                                                          Η Πάτι Σμιθ διαβάζει Γουλφ

11.Όπως αποκάλυψε σε αυτοβιογραφικά δοκίμιά της, η ίδια και η αδελφή της Βανέσα υπέστησαν σε νεαρή ηλικία σεξουαλική κακοποίηση από τους ετεροθαλείς αδελφούς τους, Τζορτζ και Τζέραλντ.

Παίζοντας κρίκετ,σε ηλικία 4 ετών,με τον αδελφό της Έιντριεν (1886)

12.Στις 7 Φεβρουαρίου 1910 συμμετείχε σε μία από τις πιο διαβόητες φάρσες της ιστορίας. Μαζί με τον αδελφό της Έιντριαν και άλλους τρεις φίλους, μεταμφιέστηκαν σε μέλη της βασιλικής οικογένειας της Αβησσυνίας. Κατόπιν, πέτυχαν να τους υποδεχθεί το Βασιλικό Ναυτικό της Αγγλίας, με όλες τις τιμές, στο θωρηκτό «Dreadnought», όπου και ξεναγήθηκαν, αναφωνώντας συνεχώς με υποτιθέμενο θαυμασμό «Bunga! Bunga!» Η «Daily Mirror» αποκάλυψε αργότερα τη φάρσα, αλλά κανείς εκ των φαρσέρ δεν συνελήφθη (στην παρακάτω φωτογραφία, η Γουλφ είναι η πρώτη εξ αριστερών):


13.Με τον άντρα της ίδρυσαν τον εκδοτικό οίκο Hogarth Press, στον οποίο εκδόθηκαν έργα-ορόσημα του μοντερνισμού, όπως «Η Έρημη Χώρα» του Τ. Σ. Έλιοτ.

14.Τόσο η ίδια όσο και ο εβραϊκής καταγωγής σύζυγός της ήταν στη μαύρη λίστα του Χίτλερ. Το δοκίμιό της, «Τρεις Γκινέες», ήταν μια επίθεση στο φασισμό. Το άλλο διάσημο δοκίμιό της, «Ένα δικό σου δωμάτιο», θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα του φεμινισμού.

Άρθρο στους New York Times για την εξαφάνιση της (το πτώμα της δεν βρέθηκε παρά εβδομάδες αργότερα)

15.Το σημείωμα αυτοκτονίας που άφησε στο σύζυγό της έλεγε τα εξής:


«Είμαι βέβαιη πως τρελαίνομαι ξανά. Νιώθω πως δεν έχω τη δύναμη να ξαναπεράσω μία από αυτές τις τρομερές περιόδους. Και δεν θα συνέλθω αυτή τη φορά. Έχω αρχίσει να ακούω φωνές και δεν μπορώ να συγκεντρωθώ. Συνεπώς κάνω αυτό που μου φαίνεται το καλύτερο. Μου χάρισες την καλύτερη δυνατή ευτυχία. Υπήρξες με κάθε τρόπο όλα όσα μπορούσε να υπάρξει κανείς. Δε νομίζω να υπήρξαν δυο άνθρωποι πιο ευτυχισμένοι από εμάς μέχρι που ήρθε αυτή η τρομερή ασθένεια. Δεν θα παλέψω άλλο πια. Ξέρω πως καταστρέφω τη ζωή σου, πως χωρίς εμένα θα μπορούσες να δουλέψεις. Και θα δουλέψεις, το ξέρω. Βλέπεις, ούτε αυτό δεν μπορώ να γράψω καλά-καλά. Δεν μπορώ να διαβάσω. Αυτό που θέλω να πω είναι πως σου χρωστάω όλη την ευτυχία που βίωσα στη ζωή μου. Ήσουν τόσο υπομονετικός και απίστευτα καλός μαζί μου. Θέλω να στο πω αυτό – όλοι το ξέρουν. Αν μπορούσε να με σώσει κανείς, εσύ θα ήσουν αυτός. Με έχουν εγκαταλείψει τα πάντα εκτός από τη βεβαιότητα της καλοσύνης σου. Δεν μπορώ να συνεχίσω να καταστρέφω τη ζωή σου. Δεν νομίζω πως υπήρξαν δύο άνθρωποι πιο ευτυχισμένοι από εμάς τους δύο. Β

Σε ηλικία 57 ετών (1939)

ΠΗΓΗ
Read More »

Σύμβολα και συμβολισμοί στα γνωστά μας παραμύθια


Κάθε κοινωνία, από την πιο πρωτόγονη έως την πιο ανεπτυγμένη, χρειάζεται την δημιουργία των δικών της φανταστικών ιστοριών, οι οποίες βρίθουν από περιπέτειες, συμβολισμούς και ηθικά διδάγματα.

Οι μεν ψυχολόγοι προσπαθούν να βρουν το βαθύτερο μήνυμα των παραμυθιών και το τι μας λένε για το συλλογικό ασυνείδητο, ενώ οι δε συγγραφείς αναλύουν τα παραμύθια από μια ψυχολογική σκοπιά, σε μια προσπάθεια να κάνουν τις ιστορίες τους ακόμη πιο ενδιαφέρουσες. Οι εικόνες στα παραμύθια είναι παρόμοιες με τις εικόνες στα όνειρα, μάλιστα ο Φρόιντ παρατηρώντας τους συμβολισμούς συγκεκριμένων γνωστών παραμυθιών της τότε εποχής (π.χ. των αδελφών Grimm) πρόσεξε πως παρόμοιους συμβολισμούς χρησιμοποιούσαν και οι ασθενείς του στα όνειρά τους. Για τον Γιουνγκ τα παραμύθια ήταν μέρος και απόδειξη αυτού που αποκαλούσε “συλλογικό ασυνείδητο”. Με τον όρο αυτό ο Γιουνγκ αναφερόταν στις αρχέτυπες ιδέες που έχουν αποτυπωθεί από γενιά σε γενιά και τις οποίες κουβαλάμε όλοι μέσα μας, ανεξάρτητα από την κοινωνία στην οποία ερχόμαστε. Ιδέες όπως η τροφοδότης μητέρα-φύση, ο κύκλος της ζωής, το σκοτεινό και μαύρο άγνωστο ή το νερό ως έκφραση αναγέννησης, είναι μονάχα μερικές από τις αρχέτυπες ιδέες που υπάρχουν στις ιστορίες όλων των πολιτισμών.

Τα παραμύθια εξελίσσονται στον χώρο και τον χρόνο που είμαστε όλοι ίδιοι. Είναι στο κάποτε, στο παντού και στο τώρα. Για να κατανοήσουμε τα παραμύθια πρέπει να εισχωρήσουμε σε άλλο κόσμο, σε άλλο χώρο, χρόνο και πραγματικότητα. Παράλληλα τα παραμύθια μας αφορούν όλους, έχουν διαχρονική εμβέλεια. Τα παραμύθια αποτελούν έναν τρόπο έκφρασης ιδεών και αντιμετώπισης των διλημμάτων ενός παιδιού στον δρόμο του προς την ενηλικίωση. Ακόμα μπορούν να συμβάλλουν στην υποβοήθηση των ενηλίκων προκειμένου να ξεπεράσουν κάποια ψυχολογικά προβλήματα. Ο ίδιος ο Γιουνγκ άλλωστε έλεγε ότι ”στα παραμύθια η ψυχή διηγείται την ιστορία της”. Η αξία τους είναι αναμφισβήτητα παιδευτική και διδακτική.

Κατά το Γιουνγκ, η δημιουργία και έκφραση των συμβόλων αποτελεί κλειδί για την κατανόηση της ανθρώπινης φύσης. Το σύμβολο αποτελεί τον καλύτερο δυνατό τρόπο έκφρασης του αγνώστου και του ασυνειδήτου. Σκοπός του ήταν η διερεύνηση της ομοιότητας μεταξύ συμβόλων που εντοπίζονται σε θεολογικά, μυθολογικά και μαγικά συστήματα διαφόρων πολιτισμών και εποχών. Όταν συνειδητοποιήσουμε την βαθύτερη σημασία του νοήματος του παραμυθιού, τότε πιο εύκολα μπορούμε να μεταφράσουμε τις ασυνείδητες σκέψεις και τους φόβους μας και να τους αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικότερα. Οι ενήλικες έχουν την τάση να παίρνουν στην κυριολεξία τα πράγματα που λέγονται στα παραμύθια, ενώ θα έπρεπε να τα βλέπουν ως συμβολικές αποδόσεις ζωτικών εμπειριών της ζωής, σύμφωνα με τις απόψεις ψυχαναλυτών. Τα παιδιά απεναντίας καταλαβαίνουν τα σύμβολα διαισθητικά και εξάγουν τα δικά τους συμπεράσματα. Τα παραμύθια κατορθώνουν να μεταδώσουν ένα νόημα που στηρίζεται σε έναν κώδικα συμβόλων που υποσυνείδητα γίνονται κατανοητά από τα παιδιά.

Τα παραμύθια και οι παιδικές ιστορίες (Χάνσελ και Γκρέτελ, Κοκινοσκουφίτσα, Χιονάτη, Μάγος του Όζ, Ραπουνζέλ, Μικρός Πρίγκιπας και πολλά άλλα) είναι πλούσιες πηγές υλικού που μας αποκαλύπτουν το κουράγιο, τη θέληση να μεταμορφώσουμε τη ζωή μας, αρκεί να δούμε τον συμβολισμό τους.

ΧΡΩΜΑΤΑ

Στα παραμύθια συχνά βλέπουμε την παρουσία χρωμάτων, κυρίως του λευκού, του μαύρου και του κόκκινου, καθώς και μιας μεγάλης ποικιλίας από άλλα χρώματα. Ένα μωσαικό χρωμάτων που προσδίδει στα παραμύθια υψηλής αισθητικής τέρψης στοιχεία, όπως ένας ζωγραφικός πίνακας.

ΚΟΚΚΙΝΟ: Το κόκκινο συμβολίζει την αγάπη, σεξουαλικότητα και το ανθρώπινο συναίσθημα, την ζωή και το πάθος. Παρατηρώντας την παρουσία του κόκκινου, σε πολλά σημεία, βλέπουμε ότι γύρω από τις κόκκινες φλόγες του τζακιού η γιαγιά ή ο παππούς εξιστορούσε τα παραμύθια προς τους νεότερους. Η κάπα επίσης της κοκκινοσκουφίτσας είναι κόκκινη, το κόκκινο μήλο, τα κόκκινα μάγουλα της χιονάτης, τα κόκκινα γοβάκια και τα κόκκινα χείλη σαν αίμα που εύχεται η βασίλισσα να αποκτήσει το παιδί της, τα κόκκινα μαγικά παπούτσια της Ντόροθι στο παραμύθι του ”Μάγου του Όζ”.

ΑΣΠΡΟ: Το άσπρο συμβολίζει την αγνότητα, αθωότητα και την πνευματικότητα. Παρατηρούμε το λευκό δέρμα σαν χιόνι της χιονάτης, το ένα από τα τρία γουρουνάκια έχει άσπρο χρώμα, το ζαχαρωτό σπίτι με φτιαγμένα παράθυρα από ζάχαρη, κάτασπρους κύκνους, την ευχή της βασίλισσας να αποκτήσει παιδί με δέρμα άσπρο σαν το χιόνι, τις άσπρες πέτρες όπου συμβολίζουν τις άσπρες πέτρες που μάζεψε ο Δαυίδ στο δρόμο για να συναντήσει τον Γολιάθ, την Θεία ευχαριστία ή ακόμα το ίδιο το σώμα και το αίμα του Χριστού.

ΜΑΥΡΟ: Το μαύρο συμβολίζει τον θάνατο και την θνητότητα. Παρατηρούμε μαυροφορεμένες γριές μάγισσες, την ευχή της βασίλισσας να αποκτήσει το παιδί της μαύρα μαλλιά σαν τον έβενο,  επίσης ο λύκος, η κακιά μάγισσα, το ένα από τα τρία γουρουνάκια και τέλος οι σκιές, το δάσος, το άγνωστο που θα αντιμετωπίσουμε, τα βαθιά σκοτεινά νερά και τέλος το ίδιο το σκοτάδι που απλώνεται την νύχτα.

ΆΛΛΑ ΧΡΩΜΑΤΑ: Παρατηρούμε την παρουσία του κίτρινου όπως τα χρυσαφένια μαλλιά της ”Ραπουνζέλ”, τις ξανθομαλλούσες καλλονές, τον κίτρινο τούβλινο δρόμο που οδηγούσε στην σμαραγδένια πολιτεία του ”Μάγου του Όζ”, του πορτοκαλί όπως της πορτοκαλιάς κολοκύθας που μεταμορφώνεται σε άμαξα για να πάει η σταχτοπούτα στον χορό, του καφετί όπως του καφέ χρώματος ενός (του πιο έξυπνου) από τα τρία γουρουνάκια, του γαλάζιου όπως τους γαλάζιους πρίγκιπες, του πράσινου όπως των πράσινων βατράχων, πολύχρωμους σπόρους, χρωματιστά χωράφια, ασημένια και γυάλινα γοβάκια και πολλά άλλα.



ΑΡΙΘΜΟΙ

Οι αριθμοί διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στα παραμύθια και τους συσχετίζουν με την εσωτερική παράδοση. Οι κυρίαρχοι συμβολικοί αριθμοί είναι αυτοί του τρία, του επτά, του δώδεκα και του δεκατρία.

ΤΡΙΑ: Ένας από τους πιο γνωστούς αριθμούς που χρησιμοποιείται στο εσωτερικό του παραμυθιού είναι ο αριθμός τρία. Στη Βίβλο, ο αριθμός 3 αντιπροσωπεύει την ψυχή και κάθε τι πνευματικό. Ο αριθμός αυτός θεωρείται “τέλειος” αριθμός και αντιπροσωπεύει την Αγία Τριάδα, καθώς και την τριάδα της μητέρας, του πατέρα και του παιδιού. Είναι οι τρεις ευχές που έχουν χορηγηθεί, τα τρία κατορθώματα με τα οποία ο ήρωας πρέπει να αποδείξει τον εαυτό του, καθώς επίσης παρατηρείται συχνά σε μια ιστορία μια οικογένεια να αποτελείται από τρία αδέλφια. Στην ”Ωραία Κοιμωμένη” ο αριθμός τρία συνδέεται με τη μοίρα, τον θάνατο και τις τριάδες, οι οποίες στην αρχαιότητα ονομάζονταν Μοίρες (η Κλωθώ η οποία κάνει την πραγματική περιστροφή, ενώ η Λάχεσις πιάνει το νήμα και η τρίτη αδελφή η Άτροπος κόβει το νήμα, θέτοντας έτσι τέλος στην ζωή ενός θνητού). Το τρία συμβολίζει στο παραμύθι της ”Σταχτοπούτας” τις τρεις μέρες (συμβολικός αριθμός) όπου διαρκεί ο χορός. Επίσης τρεις φορές πηγαίνει στον χορό του βασιλιά, κάτι που δείχνει την αμφιθυμία της ερωτικής συνεύρεσης και του φόβου να το επιχειρήσει.

ΤΕΣΣΕΡΑ: Το 4 συμβολίζει τον υλικό κόσμο που, σύμφωνα με τους αρχαίους, προκύπτει από τα τέσσερα στοιχεία της φύσης.

ΕΠΤΑ: Στους ”Επτά νάνους” υποδηλώνονται οι εφτά ημέρες της εβδομάδας που πρέπει να είναι αποδοτικές και η ”Χιονάτη” οφείλει να κάνει το δικό της κύκλο «εργασίας» για να γίνει ένα υπεύθυνο άτομο. Επίσης θα μπορούσαν να συσχετιστούν με τα επτά μυστήρια του Μίθρα και τους επτά πλανήτες της αστρολογίας. Οι Αδερφοί Γκριμ πίστευαν στον αριθμό 7. Από τον «Λύκο και τα Επτά Κατσικάκια» μέχρι τα έξι αδέρφια του «Κοντορεβιθούλη» (αυτός μαζί τους ισοδυναμεί με τον αριθμό επτά) και τις μαγικές του μπότες που διένυαν ένα μίλι με επτά μόνο βήματα, φαίνεται ότι ο αριθμός αυτός παίζει ρόλο κλειδί στις ιστορίες τους. Αυτό σχετίζεται με την αριθμολογία της Ιουδαϊκής – Χριστιανικής θρησκείας, όπου σαν άθροισμα του 3 με το 4 συμβολίζεται κάθε τι το ανθρώπινο. Τέλος στο παραμύθι της ”Βασίλισσας Των 5 Λουλουδιών” βλέπουμε το σπίτι της να περιβάλλεται από 7 χαντάκια και 7 φράκτες από καλάμια, που συμβολίζουν τα 7 στάδια μύησης. Το ξεπέρασμα των φρακτών, χαντακιών σημαίνει κίνηση προς τα εμπρός μέσα από την αυτογνωσία.

ΔΩΔΕΚΑ: Στην ”Ωραία Κοιμωμένη” οι 12 καλές νεράιδες συμβολίζουν την εμμηνόρροια (μια φορά το μήνα, 12 φορές το χρόνο) που θα αφυπνίσει σεξουαλικά τη βασιλοπούλα και θα την ετοιμάσει για γάμο, ή στις 12 το βράδυ όταν η ”Σταχτοπούτα” φτάνει στον χορό και φεύγει κατά υπόδειξη της νονάς της, χάνει το γοβάκι της, τα μάγια λύνονται και η άμαξα μετατρέπεται σε κολοκύθα.

ΔΕΚΑΤΡΙΑ: Κατά πολλούς σήμερα θεωρείται γρουσούζικος αριθμός. Στα παραμύθια βλέπουμε π.χ στην ”Ωραία κοιμωμένη” την 13η κακιά νεράιδα να υποδεικνύει ότι η κατάρα αναφέρεται στην εμμηνόρροια, που αν παρεμποδιστεί θα απαγορεύσει τη σεξουαλική εκπλήρωση.

ΖΩΑ ΜΕ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ

Συχνά παρατηρούμε στα παραμύθια τα ζώα και τα φυτά να αποκτούν ανθρώπινες ιδιότητες και να συμπεριφέρονται σαν άνθρωποι, δηλαδή να μιλούν, να σκέφτονται, να βοηθούν, να είναι επίκουροι του καλού. Τα ζώα που μπορούν και μιλούν, που είναι χρήσιμα στον άνθρωπο, ή αυτά που έχουν μαγικές ιδιότητες, εμφανίζονται σε όλα τα παραμύθια του κόσμου και αυτό σχετίζεται με τον μύθο του Παράδεισου. Ο γάτος σε πολλά παραμύθια δεν είναι μόνο κολπατζής προκειμένου να πετύχει τον σκοπό του, αλλά παράλληλα φύλακας και προστάτης της ζωής των θνητών, όπως στον ”Παπουτσωμένο Γάτο” οπού ο γάτος βοηθά τον αφέντη του να γίνει βασιλιάς ή όπως τα πουλιά και τα άλλα ζώα που βοηθούν την ”Σταχτοπούτα” να πάει στον χορό και μετά την βοηθούν να παντρευτεί τον πρίγκιπά της. Αυτός είναι ο ρόλος των ζώων και ο οποίος συνεχίζεται και μετά τον θάνατό τους. Άλλοτε τα βλέπουμε να δρουν από μόνα τους και άλλοτε παρατηρούμε μια σχέση αμοιβαιότητας. Οι ήρωες σώζουν ή βοηθούν το ζώο και αυτό από ευγνωμοσύνη τους ανταποδίδει τη σωτηρία, όταν χρειάζεται η επέμβαση των δυνάμεων τους. Στο παραμύθι ”η Ωραία και το Τέρας” με την βοήθεια των ζώων η πεντάμορφη βρίσκει τον μαγεμένο ήρωα που τον είχε χάσει και λύνονται τα μάγια. Σε κάθε περίπτωση το πουλί που μιλάει ή το ευγνώμων ζώο συμβολίζουν τον μύθο του Παραδείσου όπως βλέπουμε στο παραμύθι ” Ο Ανδροκλής και το Λιοντάρι”. Πολλές φορές παρατηρούμε ο,τι -ήδη από τον Αίσωπο- τα ζώα συμβολίζουν κάτι συγκεκριμένο:

ΑΛΕΠΟΥ: Συμβολίζει τη σοφία, όπως την βλέπουμε στον ”Μικρό Πρίγκιπα”.

ΒΑΤΡΑΧΟΣ: Ο βάτραχος που μιλάει συμβολίζει την άσχημη, σκοτεινή πλευρά μας. Στο παραμύθι ”Ο Βάτραχος Πρίγκιπας” όσο πιο κοντά πηγαίνει ο βάτραχος, τόσο αυτή νιώθει μεγαλύτερο άγχος, αηδία ή ακόμα και θυμό. Η αφύπνιση της σεξουαλικότητας είναι συνυφασμένη με αυτά τα συναισθήματα. Όταν υπερβαίνει το μίσος της για το άγνωστο και ανακαλύπτει τα συναισθήματά της- άρα γίνεται ο εαυτός της- τότε και ο βάτραχος γίνεται ο εαυτός του και μεταμορφώνεται σε πρίγκιπα.

ΤΡΩΚΤΙΚΑ: Τρώνε την ενέργεια των διπλανών τους, ενώ στην συνέχεια αποκτούν θετική κατεύθυνση μέσω της μετατροπής τους σε άλογα από το ραβδί της μάγισσας που βοηθάει την ”Σταχτοπούτα”.

ΠΟΥΛΙΑ: Τα πουλιά τα συναντούμε στα παραμύθια αλλά και στους μύθους Ελλάδας, Περσίας, Ρώμης και άλλων χωρών καθώς έχουν την λειτουργική ιδιότητα των αγγελιοφόρων των θεών, διαθέτουν δηλαδή γνώσεις που οι άνθρωποι στερούνται.

ΠΕΡΙΣΤΕΡΙΑ: Το περιστέρι αντιπροσωπεύει την ελευθερία, την αγνότητα, την πρόνοια, την πίστη στον θεό. Επίσης τον Χριστιανισμό, το Άγιο Πνεύμα και την Ανάσταση.

ΚΟΡΑΚΙ: Συμβολίζει την Θεία Πρόνοια, πιθανώς αντιπροσωπεύει τις γερμανικές προχριστιανικές πεποιθήσεις, καθώς ο θεός Woden κουβαλούσε από ένα κοράκι στον κάθε του ώμο. Το ένα αντιπροσωπεύει το μυαλό και το άλλο την μνήμη.

ΚΟΥΚΟΥΒΑΓΙΑ: Οι κουκουβάγιες μπορούν να αντιπροσωπεύουν τον θρήνο (λόγω του θρηνητικού ήχου που βγάζουν), την σοφία, τον Ιουδαισμό και τις προχριστιανικές δοξασίες (η κουκουβάγια ήταν το ιερό πουλί της θεάς Αθηνάς).

ΛΥΚΟΣ: Ο λύκος (δράκος ή όφις) αντιπροσωπεύει όλες τις ζωώδεις τάσεις μέσα μας. Είναι ο επικίνδυνος αποπλανητής, που στήνει παγίδα στην ηρωίδα και αυτή ενδίδει. Συμβολίζει τον πειρασμό που μας μαγεύει και σε αυτόν υποκύπτουμε τελικά, όπως παρατηρούμε στην ”Κοκκινοσκουφίτσα”. Ο λύκος συμβολίζει το χειμώνα και το σκοτάδι κατά την Σκανδιναβική μυθολογία. Αν δεν υπήρχε αυτή η σαγήνη προς το άγριο, τότε ο λύκος δεν θα ασκούσε καμία απολύτως επιρροή στην ”Κοκκινοσκουφίτσα”. Το κοριτσάκι όχι μόνο τον πληροφορεί αβίαστα, αλλά και στο σπίτι της γιαγιάς, παρ’ ότι αναστατώνεται, παραμένει σαν υπνωτισμένο. Είναι το ίδιο μάγεμα που ασκεί στο μυαλό του παιδιού το σεξ. Ο λύκος όταν προσποιείται ότι είναι η γιαγιά, συμβολίζει την κυριαρχία των κατώτερων ενστίκτων μας επί των ηθικών αρχών μας.

ΑΛΟΓΟ: Είναι σύμβολο της επιτυχίας, καλπάζει τόσο γρήγορα όσο ο άνεμος και μεταφέρει τον αναβάτη του σε μακρινές αποστάσεις. Επίσης βοηθά στην μεταφορά βαριών φορτίων και είναι μεταφορέας μηνυμάτων.

ΣΚΥΛΟΣ: Στον ”Μάγο του Όζ” φύλακας στο ταξίδι της Ντόροθι είναι ο σκύλος της ο Τότο που το όνομά του σημαίνει «όλα». Ο Τότο είναι μια υπενθύμιση ότι όλα όσα χρειάζεται είναι πάντα μαζί της, αρκεί να έχει επίγνωση.

ΓΑΤΟΣ: Βοηθός και προστάτης των ανθρώπων.




ΠΡΩΤΑΡΧΙΚΑ ΦΥΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Στα παραμύθια οι ήρωες που παίρνουν το ρίσκο να ταξιδέψουν, έρχονται αντιμέτωποι με τα φυσικά στοιχεία, όπως στον ”Μικρό Πρίγκιπα” του οποίου το ταξίδι συμβολίζει την επιθυμία να βρει απαντήσεις σε όσα τον απασχολούν ή στην ”Αλίκη στην Χώρα των Θαυμάτων”. Είναι το ταξίδι και συνάμα ο κίνδυνος από τα τέσσερα πρωταρχικά σημεία: νερό, γη, αέρας, φωτιά.

ΑΕΡΑΣ: Στο παραμύθι ”Ο Τζάκ και η Φασολιά” ο ήρωας πρέπει να κινδυνέψει αιωρούμενος πάνω στην φασολιά, καθώς ο αέρας συμβολίζει την αβεβαιότητα.

ΦΩΤΙΑ: Στο παραμύθι ”Ο Μολυβένιος Στρατιώτης” η φωτιά έρχεται σαν λύτρωση ή σαν καθαρτήρια φωτιά στον στρατιώτη. Ο ήρωας πρέπει να αντέξει την φωτιά του δράκου, να αντέξει όπως ο τζίτζικας το ξεφλούδισμα, προκειμένου να βρει το πραγματικό του πρόσωπο, την ενότητα μέσα στον εαυτό του.

ΝΕΡΟ: Στο παραμύθι ”Ο Χάνσελ και η Γκρέτελ” βλέπουμε ότι τα παρατημένα από τους γονείς τους παιδιά στο δάσος πρέπει να διασχίσουν κατά την επιστροφή μία έκταση νερού (ποτάμι) το οποίο συμβολίζει μία μετάβαση και μία νέα αρχή σε ένα υψηλότερο επίπεδο της ύπαρξης. Στην ”Βασίλισσα του Χιονιού” η παγωμένη λίμνη συμβολίζει την λογικότητα. Στο ”Μάγο του Όζ” η Ντόροθι παίρνει ένα κουβά με νερό -κάτι το οποίο συμβολίζει το ασυνείδητό της- και το ρίχνει στη Μάγισσα, αποκτώντας αυτοσυνείδηση. Καλώντας η Ντόροθι το ασυνείδητό της, όλος ο κόσμος που κάποτε την τρόμαζε διαλύεται και γύρω της επικρατεί η ασφάλεια.

ΓΗ: Σταθερό μοτίβο είναι το επικίνδυνο δάσος όπου κατοικούν αρκούδες, νάνοι, ζώα, νεράιδες, μάγισσες ή άλλα μαγικά όντα και στο οποίο καταφεύγουν οι ήρωες, όπως στην ”Κοκκινοσκουφίτσα” όπου παρεκκλίνοντας σκόπιμα από τον σωστό δρόμο έρχεται αντιμέτωπη με τον κακό λύκο. Την ”Χιονάτη” επίσης βλέπουμε να πετιέται έξω από την ναρκισσιστική μάνα της σε ένα σκοτεινό και επικίνδυνο δάσος. Επίσης οι”Χάνσελ και η Γκρέτελ” βιώνουν την εγκατάλειψη από τους γονείς τους, οι οποίοι τα παρατούν σε ένα πυκνό δάσος στο οποίο μόνο μια μάγισσα θα μπορούσε να ζήσει. Το πατρικό σπίτι πολύ κοντά στο δάσος και το μελόσπιτο (το οποίο καταβρόχθισαν τα παιδιά από την βουλιμία τους) στα βάθη του ίδιου δάσους είναι στο ασυνείδητο επίπεδο οι δυο όψεις του πατρικού σπιτιού, δηλαδή εκείνη που ικανοποιεί και εκείνη που διαψεύδει τις προσδοκίες.

Το δάσος αντιπροσωπεύει οποιαδήποτε πεποίθηση ή τρόπο ζωής που φαίνεται να καθησυχάζει (καταφεύγει εκεί ο ήρωας προκειμένου να βρει την ψυχή του και μια κρυψώνα, όπως βλέπουμε στον ”Ρομπέν των Δασών” αλλά στο τέλος εγκαταλείπει τους ανθρώπους στην ερημιά τους. Το δάσος είναι μέρος της μαγείας, στη συνέχεια, η μαγεία μπορεί να γίνει επικίνδυνη, αλλά και μέρος των ευκαιριών και του μετασχηματισμού. Είναι μέρος της ημιμάθειας, καθώς εκεί κάτι βρίσκεις, κάτι χάνεις. Τα ίδια τα δέντρα εκφράζουν την αρχέγονη γλώσσα από την οποία προήλθαν όλες οι γλώσσες, μιλάμε δηλαδή με τα δέντρα όπως μιλάει ένα παιδί με τα παιχνίδια του. Αυτός ο τρόπος επικοινωνίας με τα άψυχα εκφράζει την πανανθρώπινη γλώσσα των παραμυθιών.

Στην ιστορία ”Πεντάμορφη και το Τέρας”, ο έμπορος κατευθύνεται από αόρατες δυνάμεις μέσα στο δάσος, στο κάστρο του Θηρίου, σαν να κατευθύνεται από αόρατα χέρια στη μοίρα του. ”Το σκοτεινό δάσος ή το Μαγεμένο Δάσος είναι ένα σύμβολο: η ψυχή εισέρχεται στους κόλπους των κινδύνων του άγνωστου, του βασιλείου του θανάτου, των μυστικών της φύσης, ή του πνευματικού κόσμου στον οποίο ο άνθρωπος πρέπει να διεισδύσει για να βρει το νόημα”, όπως γράφει ο JC Cooper. Το δάσος αποτελεί την σκοτεινή πλευρά της φύσης που πρέπει να ξεπεράσει κάποιος προκειμένου να βρει τον Χαμένο Παράδεισο. Οι ήρωες που καταφεύγουν εκεί είτε από ατύχημα, είτε επειδή έχουν χαθεί, είτε επειδή έχουν εξοριστεί, προέρχονται από τον εξωτερικό ανθρώπινο κόσμο. Έχουν ανάγκη από τροφή ή υποστήριξη, την οποία τα μαγικά όντα που κατοικούν στο δάσος, είτε την παρέχουν είτε την διαψεύδουν, καθώς αυτό εξαρτάται από την εκπλήρωση ορισμένων καθηκόντων. Η αλληλεπίδραση του ήρωα με τα μαγικά όντα που κατοικούν στο δάσος είναι σημαντική και ωφέλιμη για την ψυχοσύνθεση του ίδιου του ήρωα. Το δάσος είναι ένας χώρος δοκιμών και θρέψης του ήρωα μέσα από τις διάφορες εμπειρίες που βιώνει. Ο Harrison επισημαίνει: ”το δάσος ως αντίθεση με τον πολιτισμό και την πόλη τελικά συμβολίζει έναν ανεστραμμένο κόσμο ή την σκιά της ίδιας της ειρωνείας, αποκαλύπτοντας έτσι τις απατηλές όψεις του συνηθισμένου νόμιμου κόσμου”.

2. Προέκταση του δάσους στο ”Χάνσελ και Γκρέτελ” είναι το ”ζαχαρωτό σπίτι-μελόσπιτο” (σπίτι από ψωμί) με παράθυρα από ζάχαρη και οροφή από γλυκά. Η λέξη ΄΄σπίτι από ψωμί΄΄ στα Εβραικά είναι η ”Βηθλεέμ”, πόλη του Δαυίδ και γενέτειρα του Ιησού. Το μελόψωμο εισήλθε στην Ευρώπη από σταυροφόρους που επέστρεψαν από τους Άγιους Τόπους και την Μέση Ανατολή. Η Γερμανία έγινε η πρωτεύουσα των μελόψωμων του κόσμου με ειδικά σκευάσματα από ψήστες μελόψωμων. Κανένας βέβαια δεν μπορούσε να ψήσει μελόψωμα, εκτός από τα Χριστούγεννα. Η ερώτηση της μάγισσας προς τα παιδιά (΄΄Ποιὀς τσιμπάει από το σπίτι μου;΄΄) και η απάντηση των παιδιών (΄΄ο άνεμος, το γέννημα των ουρανών΄΄) παραπέμπουν στην γέννηση του Ιησού. Συμβολικά το μελόψωμο αντιπροσωπεύει την καταστροφή που έρχεται όταν κάποιος μένει προσκολλημένος σε μια αρχέγονη ικανοποίηση, όπως είναι το φαγητό. Καθώς τα παιδιά παρασύρονται από την ανεξέλεγκτη βουλιμία τους, καταστρέφουν εκείνο που μπορούσε να τους δώσει καταφύγιο και ασφάλεια.



ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ

Συχνά συναντούμε αντικείμενα καθημερινής χρήσης ή ανθρώπινες κατασκευές  με μαγικές και συμβολικές ιδιότητες, οι οποίες παίζουν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας των παραμυθιών.

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟ: Στον ”Μικρό Πρίγκιπα” συμβολίζει το αγαπημένο μας πρόσωπο με το οποίο μας δένουν ξεχωριστές στιγμές και εμπειρίες. Στο ”Πεντάμορφη και το Τέρας” ο πατέρας που κόβει τραντάφυλλα για την μικρότερη κόρη του συμβολίζει την αγάπη του για αυτήν. Το κομμένο λουλούδι είναι σύμβολο της χαμένης παρθενικότητας που στην αρχή του παραμυθιού φαίνεται ως ένα τερατώδες γεγονός, αλλά στην συνέχεια εξελίσσεται σε μια σχέση αγάπης. Τα τριαντάφυλλα είναι αρχαία θηλυκά σύμβολα που σχετίζονται με την Αφροδίτη αλλά και την Παναγία και αποκαλούνται ΄΄βασιλιάδες των λουλουδιών΄΄.

ΚΗΠΟΣ: Στην ”Ωραία Κοιμωμένη” ο κήπος είναι γεμάτος τριαντάφυλλα,τα οποία είναι μαγεμένα. Επίσης, ο κήπος συνδέεται με την ψυχή. Έτσι το τέρας προστατεύει και φυλάει τον κήπο με τόση μανία, αφού καθώς συμβολίζει την ψυχή του, είναι το μόνο ανθρώπινο πράγμα που έμεινε πάνω του ύστερα από τα μάγια της ζητιάνας.

ΡΑΒΔΑΚΙ: Το χρησιμοποιεί η νεράιδα για να μεταμορφώνει, να δίνει δηλαδή θετικό προορισμό σε αυτά που αγγίζει, όπως βλέπουμε στην ”Σταχτοπούτα”.

ΓΟΒΑΚΙ: Στην ”Σταχτοπούτα” αρχικά το γοβάκι ήταν από γούνα, ενώ στην συνέχεια ο Περό αντικατέστησε την λέξη με μια ομόηχη της που σημαίνει γυαλί (vair). Το γυάλινο γοβάκι έχει μαγικές ιδιότητες, καθώς στην Αλχημεία το γυαλί συμβολίζει την πνευματική τελειότητα, τη λάμψη, την καθαρότητα και τη διαύγεια. Το γυαλί ως εύθραυστο υλικό που μπορεί να εκραγεί κάτω από την πίεση, υποδηλώνει ότι ακόμα και οι καλοί χαρακτήρες όπως η ”Σταχτοπούτα” μπορούν να εκραγούν. Eίναι διάφανο και περνάει το φως μέσα του, είναι το ίδιο μεταλλαγμένο και παραμορφωμένο και δείχνει σε ποιο πόδι ταιριάζει η γνώση, η μεταμόρφωση, με άλλα λόγια τις αιώνιες αλήθειες που μένουν διαχρονικές πάντα. Συμβολίζει την θηλυκότητα, ίσως και το ίδιο γυναικείο σεξουαλικό όργανο, ενώ η τελετουργία με τον πρίγκιπα που της φορά το γοβάκι υποδηλώνει αρραβώνα. Τελικά το γεγονός ότι χάνει το γοβάκι καθίσταται σημαντικό προκειμένου να δείξει τα εσωτερικά ψυχικά στοιχεία του χαρακτήρα της που η μητριά και οι αδερφές της δεν τις επέτρεπαν τόσο καιρό να δείξει.

ΡΟΚΑ: Στην ”Ωραία Κοιμωμένη” η ρόκα ματώνει το χέρι του κοριτσιού συμβολίζοντας την είσοδο της στην εφηβεία. Η είσοδος του κοριτσιού στο απαγορευμένο δωμάτιο με το γύρισμα του κλειδιού στην κλειδαριά στο οποίο η γριά γνέθει και τη ρόκα συμβολίζει επίσης την σεξουαλική σχέση.

ΚΥΚΛΙΚΗ ΣΚΑΛΑ: Στην ”Ωραία Κοιμωμένη” βλέπουμε επίσης το κορίτσι να ανεβαίνει μια κυκλική σκάλα προκειμένου να εισχωρήσει στο απαγορευμένο δωμάτιο, κάτι που συμβολίζει (όπως και στα όνειρα) την σεξουαλική εμπειρία.

ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΙΑ ΚΑΙ ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ: Συμβολίζουν την πίστη και τη σοφία.

ΤΖΑΚΙ-ΣΤΑΧΤΗ: Βλέπουμε την ”Σταχτοπούτα” παραμελημένη, καθώς έχει χάσει την μητέρα της και τον προορισμό της, να κάθεται δίπλα στο τζάκι. Εκεί το τζάκι συμβολίζει τον μαρασμό, την εσωστρέφεια. Χρειάζεται ο μαρασμός (= η στάχτη) για να επέλθει η αναγέννηση. Η στάχτη συμβολίζει την στάχτη των νεκρών, την ταπείνωση και την θλίψη, το πένθος (όπως σκουπίζει τις στάχτες η ”Σταχτοπούτα”) αλλά και το εφήμερο της ζωής. Ως προσωρινή κατάσταση είναι αναγκαίο, αλλά για να εξασφαλιστεί η επιβίωση πρέπει να μετατραπεί σε μια θετική στάση ζωής. Σε αρχαία έθιμα βλέπουμε τους δυστυχείς να κάθονται στις στάχτες. Το τζάκι ως εστία της φωτιάς συμβολίζει το ιερό κέντρο της εσωτερικής μας ψυχής (η ”Σταχτοπούτα” που ασχολείται με το τζάκι εκφράζει την ψυχή, ενώ οι άσχημες αδερφές της το σώμα). Σε αρχαία έθιμα βλέπουμε το τζάκι -όπως στους Κέλτες- όπου η λατρεία των νεκρών γινόταν γύρω από το τζάκι. Στη Σκωτία καμία έξωση δεν γινόταν αν πρώτα δεν έσβηνε η φωτιά του τζακιού του ενοικιαστή. Στην Βόρεια Αγγλία ολόκληρο το τζάκι μεταφερόταν από το παλιό σπίτι στο καινούργιο, χωρίς να σβήσει η φωτιά. Στην αρχαία Ελλάδα ήταν τόπος γυναικείας κυριαρχίας, υπήρχε η θεά Εστία όπου η γυναίκα πριν από οποιαδήποτε εργασία έπρεπε να τιμήσει τη θεά του σπιτιού, και δεν έπρεπε να σβήσει η φωτιά.

ΚΟΚΚΙΝΟ ΣΚΟΥΦΙ: Στην ”Κοκκινοσκουφίτσα” της το έχει ράψει η γιαγιά της, οπού το κωνικό σχήμα του σκουφιού παραπέμπει στα βασικά σύμβολα των μυστηρίων (Καβείρια, Ελευσίνια, Μυστήρια Κελτών κ.α), συμβολίζοντας την πιο εξευγενισμένη πνευματική μας φύση. Επιπλέον είναι κόκκινο επειδή οι δονήσεις της ”Κοκκινοσκουφίτσας” είναι γεμάτες πάθος και εξάρτηση.

ΠΑΠΟΥΤΣΙ: Χαρακτηριστικά είναι τα παπούτσια της Ντόροθι στον ”Μάγο του Όζ”, όπου συμβολίζουν την μετάβαση και την μεταμόρφωση καθώς περνάμε από ένα τόπο σε έναν άλλο.

ΜΠΑΛΑ: Στo ”Βάτραχο Πρίγκιπα” η βασιλοπούλα ως μικρό κορίτσι παίζει ξένοιαστα με μια χρυσή μπάλα, ώσπου αυτή πέφτει σε ένα σκοτεινό πηγάδι. Η μπάλα συμβολίζει την αφέλεια του κοριτσιού που με την ενηλικίωση χάνεται και τότε η ζωή αρχίζει να αποκαλύπτει τις δύσκολες πλευρές τις.

ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΟΙ ΕΙΣΟΔΟΙ: Εκφράζει συνήθως το απαγορευμένο που παραβιάζεται, π.χ ο ήρωας παραβιάζει μια πόρτα ή ένα δωμάτιο που απαγορεύεται ή θέτει μια απαγορευμένη ερώτηση και το βλέπουμε στο ”Ωραία Κοιμωμένη”, ”Κυανοπώγωνα” και στο ”Κορίτσι με τον Κύκνο”, συσχετίζοντας τα έτσι με βιβλικές εικόνες π.χ απαγορευμένος καρπός των πρωτόπλαστων.

ΡΟΔΑΝΙ: Τα ροδάνια, οι κινούμενες ρόδες συμβολίζουν τη μοίρα, καθώς οι τρεις Μοίρες υφαίνουν, ράβουν και κόβουν τις μοίρες των ανθρώπων. Γενικά τα ροδάνια συνδέονται με τις γυναίκες που δεν μπορούν να αλλάξουν τις μοίρες τους, ενώ αυτό φαίνεται στην ”Ωραία Κοιμωμένη” όπου αυτό καθορίζει τη μοίρα της κοπέλας.

ΧΤΕΝΙ: Οι σειρήνες και οι γοργόνες συχνά εμφανίζονται να κρατούν χτένια και να φτιάχνουν τα μαλλιά τους. Στην ”Χιονάτη” βλέπουμε την μάγισσα να δίνει στην κοπέλα, εκτός από το μήλο και ένα δηλητηριασμένο χτένι. Επίσης βλέπουμε την ”Ραπουνζέλ” -που την κρατά φυλακισμένη η κακιά μάγισσα- να της κρατά τα μαλλιά δεμένα με ένα χτένι. Όπως τα χτένια εξημερώνουν και ομορφαίνουν τα μαλλιά, έτσι σε πολλές περιπτώσεις φυλακίζουν και παγιδεύουν.

ΓΝΕΣΙΜΟ-ΠΛΕΞΙΜΟ: Συμβολίζουν τις θήλειες δυνάμεις

ΞΥΛΟΥΡΓΙΚΗ-ΣΙΔΗΡΟΥΡΓΙΑ-ΠΕΤΡΑ: Η ξυλουργική-σιδηρουργία συμβολίζουν τις άρρενες δυνάμεις, ενώ η λάξευση της ακατέργαστης πέτρας συμβολίζει την μεταβολή της προσωπικότητας των ζώων ή ανθρώπων, την ικανότητα να αλλάζουν μορφές. Μια μετατροπή του ανθρώπου-πέτρα σε άνθρωπο.

ΘΗΣΑΥΡΟΣ: Στο ”Χάνσελ και Γκρέτελ” τα παιδιά ως εξαρτημένα πλάσματα, ήταν βάρος για τους γονείς τους. Με την επιστροφή τους όμως γίνονται το στήριγμα της οικογένειας, αφού φέρνουν τους θησαυρούς της μάγισσας. Οι θησαυροί συμβολίζουν την ανεξαρτησία στη σκέψη και στις πράξεις των παιδιών, αλλά και την εμπιστοσύνη στον εαυτό τους. Το γεγονός ότι σώζονται μέσω της συνεργασίας, δείχνει ότι καθώς μεγαλώνουν πρέπει να στηρίζονται όλο και περισσότερο στους συνομηλίκους τους προκειμένου να πετύχουν την αμοιβαία βοήθεια και κατανόηση.

ΜΗΛΟ: Το μήλο που υπάρχει σε πολλούς μύθους, θρύλους (μήλο της έριδος στην Ιλιάδα, μήλα Εσπερίδων, βιβλικό μήλο της Εύας, χρυσό μήλο της Κασσιανής) γενικά είναι σύμβολο της αιώνιας νεότητας, της απαγορευμένης γνώσης, αλλά και της επιθυμίας και του πειρασμού. Ειδικά το κόκκινο μήλο συμβολίζει το σεξ και τον έρωτα. Στα λατινικά το μήλο (malum) σημαίνει κακό. Το μήλο στη ”Χιονάτη” συμβολίζει κάτι κοινό ανάμεσα στη μητριά και την κόρη, τις ώριμες σεξουαλικές επιθυμίες τους. Όταν καταναλώνει το μήλο αμέσως επέρχεται το τέλος της αθωότητάς της.

ΚΑΘΡΕΠΤΗΣ: Έχουν συχνά μαγικές ιδιότητες και συμβολίζουν την αλήθεια (δείχνουν τα πράγματα όπως είναι, αλλά και αυτά που δεν θέλεις να δεις), ματαιοδοξία και μαγεία. Είναι φορέας σύνδεσης του συνειδητού με το ασυνείδητο. Στην ”Χιονάτη” όταν η κοπέλα τον ρωτάει της λέει πάντοτε την αλήθεια, ενώ ο χώρος στην ”Ωραία Κοιμωμένη” είναι γεμάτος από καθρέπτες. Πολλές φορές όποιος κοιτάει το γυαλί μεταφέρεται σε άλλους κόσμους, αλλά αν ένα κομμάτι του καθρέπτη πέσει μέσα στο μάτι κάποιου, τότε θα βλέπει μόνο το κακό και την ασχήμια του κόσμου, όπως στην ”Βασίλισσα του Χιονιού”. Ο καθρέπτης αποτελεί μια αντανάκλαση και το άτομο αλληλεπιδρά με τον προβληματισμό του. Το κακό δεν μπορεί να φανεί μέσω του καθρέπτη, όπως στην κακιά μητριά  της ”Χιονάτης”, η οποία δεν μπορεί να δει τον εαυτό της μέσα σε αυτόν, γι αυτό συνεχώς τον ρωτάει επιβεβαιώνοντας έτσι την πεποίθηση ότι δεν γνωρίζει ούτε ποια είναι ούτε τι είναι και γι αυτό οργίζεται.

ΚΑΣΤΡΟ: Στην ”Πεντάμορφη και το Τέρας” ο πατέρας της Πεντάμορφης μπαίνει στο κάστρο και εκεί περιμένει να συναντήσει κάποιο σημαντικό άτομο. Τα μεσαιωνικά κάστρα ήταν σύμβολα δύναμης και κύρους και εφόσον είναι από πέτρα, είναι δυνατά και επιβλητικά. Το κάστρο στο παραμύθι συνδέεται με το φαινομενικά σκληρό τέρας. Εσωτερικά το κάστρο είναι γεμάτο πολυτελή αντικείμενα και πανέμορφο, πράγμα που συνδέεται με τον όμορφο εσωτερικό κόσμο του τέρατος. Όπως το κάστρο, έτσι και το τέρας εξωτερικά φαίνεται σκληρό και αγέρωχο, εσωτερικά όμως είναι απίστευτα ευαίσθητο και πανέμορφο.




ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ

Στα παραμύθια παρατηρούμε την συσχέτιση των ηρώων με διάφορα σύμβολα που ανάγονται σε παραδόσεις, θρησκείες, έννοιες ή βαθύτερες ψυχολογικές εκφράσεις του χαρακτήρα τους. Οι ήρωες έχουν κάτι το διαχρονικό, καθώς αφορούν τον καθένα από μας ξεχωριστά. Ξεκινούν από μια αρχή όπου όλα είναι περίεργα, κινδυνεύουν, ενώ σε πολλές περιπτώσεις βιώνουν την μεταμόρφωση. Το κακό είναι σχεδόν πάντα ο αντίπαλός τους που παίρνει διάφορες μορφές και στο τέλος υποτάσσεται, γλιτώνοντας ο ήρωας με θαυμαστό τρόπο, χάρη στην καρτερία και το ένστικτό του. Οι περιπέτειες της φαντασίας που βλέπουμε είναι και περιπέτειες στο υποσυνείδητο της ευαισθησίας των αναγνωστών με κλασσικό ευχάριστο τέλος που λυτρώνει τον ήρωα και μαζί με αυτόν και εμάς. Τα εμπόδια που κατανικιούνται τελικά  είναι και εμπόδια δικά μας, καθώς μαζί με τον ήρωα ταξιδέψαμε και εμείς μαζί του και τελικά δικαιωθήκαμε.

ΠΑΤΕΡΑΣ: Συμβολίζει τον νόμο και την ηθική τάξη. Ο πατέρας της ”Πεντάμορφης” δουλεύει σκληρά για να συντηρήσει την οικογένειά του, ενώ έχει τύψεις όταν στέλνει την ”Πεντάμορφη” να ζήσει με το τέρας. Είναι έμπορος κάτι που δείχνει ότι η οικογένεια του ανήκει στην μέση τάξη και δεν είναι πλούσια. Στην ”Ωραία Κοιμωμένη” βλέπουμε ότι ο πατέρας της -προκειμένου να την προστατέψει- εξαφανίζει όλες τις ρόκες από το βασίλειο. Στην ”Χιονάτη” ο πατέρας, ο οποίος με την παθητική του στάση δημιουργεί προβλήματα επιβίωσης στην ηρωίδα, συμβολίζει το μήνυμα της διαρκούς αυτόβουλης μάθησης και περάτωσης στόχων και υποχρεώσεων εκ μέρους του παιδιού, προκειμένου να τα βγάζει πέρα μόνο του χωρίς να στηρίζεται πάντα σε κάποιον ενήλικα.

ΚΟΚΙΝΟΣΚΟΥΦΙΤΣΑ-ΧΙΟΝΑΤΗ: Η Κοκκινοσκουφίτσα είναι ένα παιδί, που προσπαθεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα της εφηβείας, χωρίς όμως να είναι έτοιμη συναισθηματικά για κάτι τέτοιο, αφού δεν έχει υπερνικήσει τις οιδιπόδειες συγκρούσεις της. Η αρνητική εμπειρία που βιώνει από τον λύκο στο τέλος του παραμυθιού την κάνει πιο συνειδητοποιημένη και πιο ώριμη. Έχασε την παιδική της αθωότητα, αλλά την αντάλλαξε με τη σοφία όσων έχουν γεννηθεί δύο φορές. Έχει πλέον θετικές σχέσεις με τους γονείς της και επιστρέφει στη ζωή ως νεαρή κοπέλα. Το θέμα των οιδιπόδειων συγκρούσεων, δηλαδή το πέρασμα από την παιδική ηλικία στην εφηβεία το βλέπουμε επίσης και στην ”Χιονάτη”.

ΠΕΝΤΑΜΟΡΦΗ: Η ηρωίδα ”Πεντάμορφη” αποφασίζει μόνη το πεπρωμένο της και πηγαίνει να ζήσει με το τέρας για να σώσει τον πατέρα της, Παντρεύεται το τέρας για να σώσει την ζωή του και βάζει τους άλλους πάνω από τον εαυτό της. Συμβολίζει την πανανθρώπινη έννοια της αυτοθυσίας της οποίας ο γάμος ξεκινάει από μία αυτοθυσία και καταλήγει να γίνει ο πιο όμορφος από όλους τους άλλους γάμους, διότι στηρίζεται στα συναισθήματα και όχι στην εξωτερική εμφάνιση.

ΠΡΙΓΚΙΠΑΣ: Στην ”Πεντάμορφη” το τέρας μεταμορφώνεται σε έναν όμορφο πρίγκιπα, συμβολίζοντας την επιβράβευση της καρτερίας και της αθώας αγάπης προς το τέρας με μία πλούσια και υπέροχη ζωή. Στον ”Μικρό Πρίγκιπα” ο ήρωας συμβολίζει την εκζήτηση μάθησης νέων πραγμάτων για την ζωή καθώς και την προσπάθεια εξεύρεσης της φιλίας και της αγάπης. Το φιλί του Πρίγκιπα στην ”Ωραία Κοιμωμένη” λύνει τα μάγια του ναρκισσισμού και αφυπνίζει τη θηλυκότητα της βασιλοπούλας. Η ένωσή τους συμβολίζει ό,τι συνεπάγεται η ωριμότητα: την αρμονία με τον εαυτό μας και με τους γύρω μας. Την αφυπνίζει από την περίοδο παθητικότητας και αδράνειας, αν και στην μοναξιά μπορεί κανείς να αναπτύξει ειλικρινή διάλογο με τον εαυτό του, ώστε να τον γνωρίσει καλύτερα. Η κατάρα είναι μια μεταμφιεσμένη ευχή. Μόνο όταν έχουμε θετική σχέση με τους άλλους δεν διατρέχουμε τον κίνδυνο να περάσουμε τη ζωή μας σαν σε λήθαργο.

ΓΙΑΓΙΑ: Στην ”Κοκκινοσκουφίτσα” συμβολίζει την ανέγγιχτη πλευρά του εαυτού μας, την σοφία, τις αρχές που υπάρχουν έξω από το γεμάτο άγνοια δάσος. Προκείμενου η ”Κοκκινοσκουφίτσα” να φτάσει στη γνώση της γιαγιάς θα πρέπει να περάσει από τον λύκο. Η γιαγιά συμβολίζει τον παλιό χρόνο που φαγώνεται από τον Χειμώνα. Ο λύκος τρώει την γιαγιά, τρώει την γνώση και μεταμφιέζεται σαν γιαγιά, μεταμφιέζεται τη γνώση, μια ειρωνεία πάνω στην ειρωνεία. Ως ενσάρκωση της ενοχής η γιαγιά δίνοντας μια ελκυστική κόκκινη μπέρτα με κουκούλα στο παιδί ξεγελάστηκε κι αυτή από το λύκο και τιμωρείται με το να υποβιβαστεί- να την καταπιεί δηλαδή, έστω και προσωρινά- ο λύκος.

ΞΥΛΟΚΟΠΟΣ: Στην ”Κοκκινοσκουφίτσα” ο ξυλοκόπος κόβει τα δέντρα, κόβει το ίδιο το σκοτάδι και συμβολίζει την πατρική φιγούρα. Η Κοκκινοσκουφίτσα έρχεται αντιμέτωπη με την αντιφατική φύση του αρσενικού, έρχεται αντιμέτωπη με όλες τις πλευρές της: τις εγωιστικές, βίαιες, δυνητικά καταστροφικές τάσεις που εκπροσωπεί ο λύκος και τις αλτρουιστικές, προνοητικές, προστατευτικές τάσεις που συμβολίζει ο κυνηγός. Ο κυνηγός όταν βγάζει το κορίτσι από την κοιλιά του λύκου, το αφελές κορίτσι έχει για πάντα χαθεί και στη θέση του θα αναγεννηθεί/μεταμορφωθεί σε ένα πιο ώριμο και υπεύθυνο παιδί. Η μέθοδος του κυνηγού μοιάζει με την καισαρική τομή, μέσω της οποίας συμφιλιώνει το παιδί με την ιδέα της εγκυμοσύνης και της γέννας. Η ανάδυση του καινούργιου μέσα από την συμφορά/κακό το βλέπουμε πολλές φορές π.χ όταν ο Πινόκιο βγαίνει από την κοιλιά του κήτους όπου έχει μεταμορφωθεί ή όταν στον ”Παπουτσωμένο Γάτο” ο τρίτος γιος που πέφτει στα νερά από φτωχός βγαίνει πλούσιος ή η ”Σταχτοπούτα” βιώνει την αναγέννηση μέσα από τις στάχτες του τζακιού ή στον ”Μἀγο του Όζ” η Κακιά Μάγισσα αποδείχθηκε εκείνη που βοήθησε την Ντόροθι περισσότερο να διευρύνει τη ψυχή της. Η Ντόροθι έχει πλέον επιστρέψει σπίτι της. Εξωτερικά είναι η ίδια, αλλά εσωτερικά έχει μεταμορφωθεί ολοκληρωτικά. Τώρα δεν είναι ένα τρομαγμένο, μικρό ορφανό παιδί, αλλά μία νοήμων και πλήρως αφυπνισμένη καρδιά-συνειδητότητα μέσα στο ίδιο σώμα. Έχει επιστρέψει πίσω ακέραια από το χάος και το ταξίδι της.

ΟΡΦΑΝΟ ΠΑΙΔΙ: Το ορφανό παιδί είναι ο κύριος χαρακτήρας στις περισσότερες γνωστές παιδικές ιστορίες, όπως η Ντόροθι στον ”Μάγο του Όζ”, στο ”Κοριτσάκι με τα σπίρτα”, ”Χιονάτη”, ”Σταχτοπούτα”. Ένα ορφανό παιδί, επειδή νιώθει από τη γέννηση του ότι δεν είναι μέρος της οικογένειας του, αναγκάζεται να αναπτύξει από νωρίς την ανεξαρτησία του στη ζωή. Πρέπει να ψάξει το φως μέσα στο σκοτάδι, να αποτινάξει το φορτίο που το βαραίνει και να βαδίσει προς το άγνωστο προκειμένου να βιώσει την ωρίμανση. Συμβολισμός αυτονομίας, θέλησης για δύναμη και ζωτικότητας. Η ”Σταχτοπούτα” συμβολίζει το πνεύμα και τη ψυχή, ενώ απεναντίας οι κακές αδερφές της το σώμα και το νου.

ΜΑΓΟΙ–ΜΑΓΙΣΣΕΣ: Στα περισσότερα παραμύθια συναντούμε την αντίθεση μεταξύ της καλής και κακής μάγισσας. Στον ”Μάγο του Όζ” η Καλή και η Κακή αντιπροσωπεύουν την σκιά και το φως ή την αιώνια πάλη ανάμεσα στο καλό και το κακό. Η Καλή Μάγισσα δίνει στην Ντόροθι άλλο ένα χάρισμα που θα τη βοηθήσει στο ταξίδι της: τα φημισμένα ρουμπινένια γοβάκια. Όταν η κακιά Μάγισσα λέει: θέλω αυτά τα ρουμπινένια γοβάκια, είναι σαν να λέει στη Ντόροθι «οποιαδήποτε στιγμή μπορείς να βγεις από το δύσκολο δρόμο, αν πουλήσεις αυτά τα παπούτσια». Συμβολικά φανερώνεται ότι κάθε φορά που μας δίνεται ένα νέο χάρισμα, μια πιο καθαρή αίσθηση του εαυτού, παρεμβαίνει η σκοτεινή πλευρά του εαυτού μας για να δει αν είμαστε διατεθειμένοι να πουλήσουμε τη νέα μας πνευματική δύναμη για κάποιο υλικό κέρδος, για κάποια μεγαλύτερη άνεση. Στο κάστρο της κακιάς Μάγισσας η Ντόροθι συλλαμβάνεται. Συμβολικά υπογραμμίζεται ότι στο ταξίδι της πνευματικής μας ανάπτυξης, ακόμα κι αν καταφέρουμε να ξεπεράσουμε τις επιθυμίες μας, πάντα μας αιχμαλωτίζουν με κάποιο τρόπο οι φόβοι μας και νιώθουμε απομονωμένοι και εγκαταλειμμένοι. Στο ”Χάνσελ και Γκρέτελ”τα κακά σχέδια της μάγισσας υποχρεώνουν τελικά τα παιδιά να αναγνωρίσουν τους κινδύνους που συνεπάγεται η απληστία. Προκειμένου να επιβιώσουν πρέπει να αναπτύξουν τη δική τους πρωτοβουλία, να καταστρώσουν ένα σχέδιο και να δράσουν έξυπνα. Ο μάγος στο ”Μάγο του Όζ” παρουσιάζει τις προκλήσεις της επιβίωσης που αντιμετωπίζουμε όλοι όταν βαδίζουμε το δικό μας δρόμο από κίτρινα τούβλα. Αυτός, όπως κάθε καλός πνευματικός δάσκαλος, υποβάλει την Ντόροθι και το σκιάχτρο αμέσως σε δοκιμασία, ζητώντας να του φέρουν τη σκούπα της κακιάς Μάγισσας. Αν και ο ” Μάγος Όζ” αντιπροσωπεύει την απόχτηση πνευματικής δύναμης και ανεξαρτησίας, ουσιαστικά δεν έχει νόημα αν η Ντόροθι δεν μπορεί να φέρει μαζί της στο σπίτι της, αυτό που έχει μάθει και να το εφαρμόσει στη καθημερινή της ζωή. Η πνευματική ενόραση δεν πρέπει να είναι μόνο αυτοσκοπός, αλλά ένα μέσον για να μεταμορφώσουμε τη ζωή μας πάνω στη γη από απλή επιβίωση και κυριαρχία σε συμπόνια και υπηρεσία προς τους άλλους.

ΚΑΚΙΆ ΜΗΤΡΙΑ: Στην ”Χιονάτη” πίσω από την κακιά μητριά συμβολίζεται το αρχαίο θέμα του Νάρκισσου, ο οποίος αγαπούσε τον εαυτό του, τόσο πολύ που αυτοκαταστράφηκε. Η κακιά μητριά που πάσχει από υπερβολικό ναρκισσισμό βλέπει το παιδί που μεγαλώνει ως απειλή, καθώς όσο αυτό μεγαλώνει αυτή γερνάει και μετατρέπεται σε γριά. Η ”Χιονάτη” υποκύπτει επανειλημμένα στους πειρασμούς της μητριάς, παρά τις προειδοποιήσεις των νάνων, κάτι που συμβολίζει τις συναισθηματικές συγκρούσεις της εφηβείας και την ανωριμότητα απέναντι στις προκλήσεις. Αν αντεπεξερχόταν με ευκολία στους κινδύνους που συνοδεύουν την ανάπτυξη, δεν θα μπορούσε ποτέ να ωριμάσει. Η μητριά αντιπροσωπεύει την σκοτεινή και καταστροφική όψη της γυναικείας φύσης, ενώ σε άλλα παραμύθια μεταμορφώνεται σε κακιά μάγισσα. Οι μητριές όπως στη ”Σταχτοπούτα” και τη ”Χιονάτη” συμβολίζουν ακόμη τον χαμένο Παράδεισο και την σκληρή πραγματικότητα του κόσμου (την κάθοδο της ψυχής στον κόσμο, όπου πρέπει να υποφέρει τις δοκιμασίες), όπου το άτομο αντιμετωπίζει τη σκοτεινή πλευρά της Μεγάλης Μητέρας.

ΚΑΚΕΣ ΑΔΕΡΦΕΣ ΣΤΑΧΤΟΠΟΥΤΑΣ: Οι αδελφές της Σταχτοπούτας συμβολίζουν την εσωτερική και πνευματική ασχήμια, αντιπροσωπεύουν τις δυνάμεις του κακού που βρίσκονται στην απληστία, τη ζήλια και τη ματαιοδοξία. Πανέμορφες στην όψη, κακΈς στην ψυχή. Κάνουν μάλιστα και μπάνιο με ροδόσταμο που ετοιμάζει η δύστυχη ”Σταχτοπούτα”, ενώ αυτή είναι πάντα αχτένιστη και βρώμικη. Αυτή η αντίθεση (καλού-κακού) θυμίζει τις γοργόνες και τα άλλα πλάσματα που το πάνω μέρος του σώματός τους είναι ανθρώπινο και το κάτω ανήκει σε κάποιο ζώο (όπως σε άλογο[κένταυροι] ή σε κατσίκα[φαύνοι]), και συνήθως αντιπροσωπεύουν τα δύο μέρη της ανθρώπινης ύπαρξης: το σώμα και την ψυχή. Στον Μεσαίωνα οι γοργόνες επίσης αντιπροσώπευαν τον Ιησού, που είχε αυτό που ονομάζεται ”διπλή φύση”, που σημαίνει ότι ήταν Θεός και άνθρωπος μαζί. Στην αρχαία ελληνική μυθολογία,ο κακός ανθρωποφάγος Μινώταυρος, είχε κεφάλι ταύρου και σώμα ανθρώπου.

ΠΗΓΕΣ Cooper J. C., Ο Θαυμαστός Κόσμος των Παραμυθιών, εκδόσεις Θυμάρι. Μαλαφάντης Κ., Το Παραμύθι στην Εκπαίδευση, Εκδόσεις Ατραπός Τζαβιδοπούλου Αγγελική, Μίχου Κατερίνα, Το παραμύθι και η παιδαγωγική του αξιοποίηση Καρέκου Ευφροσύνη, Ο μάγος του Όζ και η προσωπική ανάπτυξη Justine Gaunt, The Fairytale Forest- a source of Symbolism Karen Elizabeth Guerin, The Fairy Tale Forest - 

του Παντελή Λιάκα 
Read More »