Μικρή Ιστορία του Κόσμου

Ε. Η. GOMBRICH

Ο Ernst Gombrich, ένας από τους εξέχοντες θεωρητικούς του εικοστού αιώνα, πέτυχε αυτό που ακόμα και σήμερα φαίνεται απίστευτο: να αφηγηθεί την ιστορία της ανθρωπότητας, από την εποχή του λίθου ως την εποχή της πυρηνικής ενέργειας, σύντομα, περιεκτικά, αλλά και με πειστικό τρόπο. Σίγουρος για τη φιλομάθεια των νεαρών αναγνωστών του, αλλά κι αυτών που έχουν μείνει νέοι, ζωντανεύει με γλώσσα απλή και γλαφυρή την ιστορία του κόσμου, τα επιτεύγματα του ανθρώπου, τη μετάβαση από τη μία ιστορική περίοδο στην άλλη, τις σημαντικότερες προσωπικότητες και συγκρούσεις με τέτοιο τρόπο, που ο αναγνώστης συλλαμβάνει αμέσως αυτή τη μακρά και περίπλοκη πορεία.

Το βιβλίο εκδόθηκε για πρώτη φορά στη Βιέννη το 1935. Το 2001, μετά το θάνατο του συγγραφέα, αυτός ο τόμος που είχε κυκλοφορήσει σε εκατοντάδες χιλιάδες αντίτυπα σε ολόκληρο τον κόσμο και είχε ήδη μεταφραστεί σε 21 γλώσσες, ξανακυκλοφόρησε σε μια νέα έκδοση, με διορθώσεις και προσθήκες του ίδιου του Gombrich, και με έναν πρόλογο της εγγονής του, Leonie Gombrich, που περιγράφει τη διαδικασία συγγραφής του από την πλευρά της οικογένειας.
 
Από το Νείλο και τη Μεσοποταμία ως την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων, ο Gombrich παρουσιάζει την ιστορία της ανθρωπότητας, επισημαίνοντας τη σημασία της μνήμης και του παρελθόντος.

Χρειάζεται να απομακρυνθείς αρκετά χρόνια από τις σχολικές αίθουσες για να κατανοήσεις τη στείρα μεθοδικότητα με την οποία είναι σχεδιασμένη η μετάδοση της γνώσης και της Ιστορίας στις νεότερες γενιές. Με μια διδασκαλία τυπολατρική, γλυκερά εθνοκεντρική, χωρίς ανατροπές και παρεκκλίσεις, ικανή μόνο για να προετοιμάσει τους αυριανούς, πειθήνιους πολίτες του μέσου όρου. Ευτυχώς η ορμή της νιότης έχει, τις περισσότερες φορές, τη δύναμη να αποκωδικοποιεί τάχιστα τον κόσμο και να απορρίπτει κάθε ψυχαναγκαστική ή μικρόνοη προσκόλληση που περιορίζει την ελευθερία της σκέψης.

Το βιβλίο Μικρή Ιστορία του κόσμου του κορυφαίου Αυστριακού θεωρητικού Sir Ernst Hans Joseph Gombrich βρίσκεται στον αντίποδα όλων αυτών των περίκλειστων εκπαιδευτικών συστημάτων. Άρχισε να γράφεται στη Βιέννη της δεκαετίας του '30. Ο συγγραφέας του, διάσημος και για το περίφημο Χρονικό της Τέχνης, κατάφερε σε νεαρή ηλικία να αφηγηθεί με αξιοθαύμαστη αμεσότητα την ιστορία της ανθρωπότητας από τη λίθινη έως τη σύγχρονη εποχή. Το βιβλίο μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες, ενώ ο συγγραφέας του το διόρθωνε και το συμπλήρωνε με νέα στοιχεία μέχρι και το θάνατό του το 2001.

Το μεγαλύτερο προτέρημα του βιβλίου είναι ο ενθουσιασμός του συγγραφέα να αφηγηθεί στους νεότερους, όσο πιο ζωηρά και υπεύθυνα γίνεται, την περιπέτεια του ανθρώπινου είδους. Υπενθυμίζοντάς τους μέσω των ιστορικών γεγονότων ότι ο κόσμος που γεννήθηκαν μπορεί εν πολλοίς να είναι σκληρός, άγριος και βαμμένος στο αίμα, αλλά έχουμε το δικαίωμα να ελπίζουμε σ' ένα καλύτερο μέλλον. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ναζί σταμάτησαν την έκδοση του βιβλίου επειδή θεώρησαν την οπτική του συγγραφέα «υπερβολικά φιλειρηνική».

 Η Μικρή Ιστορία του κόσμου ξεκινά με τη φράση «Ήταν κάποτε...» για να επισημάνει την σημασία του παρελθόντος και της μνήμης στην ζωή των ανθρώπων. Ο Gombrich αναδύεται νοερά μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του με τη μορφή ενός αρχετυπικού παππού για να αφηγηθεί την ιστορία της Γης όταν δεν υπήρχε ζωή, και του Ήλιου όταν δεν υπήρχε η Γη, να μιλήσει για αλλόκοτα ιστορικά ευρήματα όπως ήταν η «κάτω γνάθος της Χαϊδελβέργης», για τους ανθρώπους των σπηλαίων, την εποχή των παγετώνων. Ο συγγραφέας δεν αργεί να κερδίσει την εμπιστοσύνη του αναγνώστη. Γι' αυτό τον ακολουθείς με χαρά σε όλα τα μακρινά ταξίδια του στο παρελθόν: στη χώρα του Νείλου, στη Μεσοποταμία, στη μινωϊκή Κρήτη, στους Πελοποννησιακούς και στους Καρχηδόνιους Πολέμους, στις Σταυροφορίες, στην Εποχή του Διαφωτισμού, στη Γαλλική Επανάσταση, στη σκοτεινή εποχή της ατομικής βόμβας, του Ολοκαυτώματος και της κατάρρευσης των κομουνιστικών καθεστώτων.

Ο Gombrich δεν πλησιάζει την Ιστορία ως παντογνώστης ή για να πυροδοτήσει έριδες και ανταγωνιστικά αισθήματα. Αλλά με την πεποίθηση ότι πίσω από κάθε αρχή υπάρχει πάντα ακόμα ένα «Ήταν Κάποτε»... «Ένα πηγάδι απύθμενο» γράφει. «Ζαλίζεσαι όταν το κοιτάς κάτω; Κι εγώ. Γι' αυτό θα πετάξουμε ένα χαρτί που καίγεται σε αυτό το βαθύ πηγάδι. Και καθώς θα πέφτει, θα φωτίζει τα τοιχώματα του πηγαδιού. Το ίδιο συμβαίνει και με τη μνήμη. Μ' αυτή φωτίζουμε προς τα πίσω το παρελθόν».